Ομοιοπαθητική Ιατρική

4η

ΔΙΑΛΕΞΗ

ΟΜΟΙΟΠΑΘΗΤΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ

ΓΙΑ ΤΟ ΚΟΙΝΟ

Με κλικ στην εικόνα κατεβάζουμε τη διάλεξη

 

ΟΜΟΙΟΠΑΘΗΤΙΚΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΚΑΙ ΙΔΙΟΣΥΓΚΡΑΣΙΑ

ΟΜΟΙΟΠΑΘΗΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

 

 

-Συμπαντικοί Νόμοι και Ανθρώπινη Τυπολογία

-Ιδιοσυγκρασία

-Δομή του Σύμπαντος και του Ανθρώπου

-Υγεία και Ασθένεια, Αιτίες Ασθενειών

-Κληρονομικότητα ή Περιβάλλον;

-Η ομιλία ενός ατόμου είναι χαρακτηριστική της ιδιοσυγκρασίας του

-Ο ομοιοπαθητικός γιατρός πρέπει να είναι αντικειμενικός και απροκατάληπτος

-Υποκειμενικότητα του γιατρού στην Αλλοπαθητική και την Ψυχολογία

-Υποκειμενικότητα του γιατρού στην Ομοιοπαθητική

-Άλλο πράγμα η φαινομενική συμπεριφορά και άλλο η βαθύτερη ιδιοσυγκρασία

-Εξωλεκτικές πληροφορίες και Ιδιοσυγκρασία

-Επάγγελμα, Παρούσα Νόσος και Ιδιοσυγκρασία

-Τροποποιητικές Συνθήκες των Σωματικών Συμπτωμάτων και Ιδιοσυγκρασία

-Δείξε μου τον γονιό, φίλο και σύντροφο σου να σου πω ποιός είσαι

-Πως τα ισχυρά χημικά φάρμακα αλλοιώνουν την ιδιοσυγκρασία

-Γενικά σωματικά και ψυχικά χαρακτηριστικά και Ιδιοσυγκρασία

-Το φαινόμενο της θεραπευτικής κρίσης

-Εξέλιξη της υγείας του ασθενούς με την ομοιοπαθητική θεραπεία

-Πως τσεκάρουμε την αλήθεια των απαντήσεων του ασθενούς;

-Χημικά φάρμακα και ομοιοπαθητική θεραπεία

-Πολυφαρμακία και Ομοιοπαθητική

-Τα όρια της ιατρικής παρέμβασης και ο ρόλος του γιατρού

-Επίλογος

 

 

 

 

Σήμερα είναι η τελευταία διάλεξη αυτής της σειράς. Θα κάνω μια ανασκόπηση για να δέσουμε μεταξύ τους ότι έχουμε πει και να προχωρήσουμε στο σημερινό μας θέμα.

 

Συμπαντικοί Νόμοι και Ανθρώπινη Τυπολογία

Μιλήσαμε αρχικά για τους Συμπαντικούς Νόμους. Αναφέραμε ότι από αυτούς προέρχονται οι Φυσικοί Νόμοι και οι Νόμοι της Ομοιοπαθητικής. Γι αυτό το λόγο θεωρώ ότι η Ομοιοπαθητική Ιατρική σαν διαγνωστικό και θεραπευτικό σύστημα έχει γερές επιστημονικές βάσεις. Δυστυχώς το σημερινό επικρατές θεραπευτικό σύστημα της Αλλοπαθητικής είναι εμπειρικό και δεν στηρίζεται σε συγκεκριμένους Φυσικούς Νόμους, όπως π.χ η επιστήμες της Φυσικής, της Χημείας και των Μαθηματικών. Γι αυτό και έχουμε συνεχείς ανατροπές και όσον αφορά τις απόψεις και τις τεχνικές για τα θέματα υγείας-ασθένειας αλλά και όσον αφορά τα διάφορα φαρμακευτικά μέσα που χρησιμοποιεί. Καθημερινά αποσύρονται χημικά φάρμακα είτε ως αναποτελεσματικά είτε ως τοξικά.

 

Η Αλλοπαθητική δεν έχει επίσης μια ολοκληρωμένη άποψη περί του Ανθρώπου, μένοντας στην υλιστική άποψη περί οργανισμού ο οποίος αποτελείται από καλά συνεργαζόμενα οργανικά συστήματα. Δεν ασχολείται ή αρνείται να ασχοληθεί με την ενεργειακή υπόσταση του ανθρώπινου όντος, ενώ η Φυσική και τα Μαθηματικά έχουν προχωρήσει σαφώς εδώ και πολλά χρόνια στην ενεργειακή δομή του Σύμπαντος.

 

Αναφέραμε επίσης ότι η γνώση των Συμπαντικών Νόμων και κατ’ επέκταση των Νόμων της Ιατρικής είναι εκ των ούκ άνευ για την Ομοιοπαθητική, τόσο στη διάγνωση όσο και στη θεραπεία. Αναφερθήκαμε επιπλέον στην ύπαρξη της ανθρώπινης τυπολογίας κατατάσσοντας τους ανθρώπους σε όμοιες ομάδες επί τη βάσει των ιδιαιτεροτήτων της συνολικής τους ψυχοσωματικής συμπεριφοράς. Εξηγήσαμε ότι αυτή η τυπολογία δεν είναι υποκειμενική και αυθαίρετη όπως δυστυχώς συχνά γίνεται αυτό με τις διάφορες σχολές Ψυχολογίας, αλλά στηρίζεται στην πειραματική «απόδειξη» των φαρμακολογικών ιδιοτήτων διαφόρων φυσικών ουσιών σε υγιείς ανθρώπους με την επιστημονική μέθοδο του διπλού τυφλού πειράματος.

 

Το αποτέλεσμα αυτού του πειραματισμού ήταν η καταγραφή των διαφόρων συγκεκριμένων εικόνων ιδιαίτερης ανθρώπινης συμπεριφοράς είτε σε κατάσταση υγείας είτε σε κατάσταση ασθένειας και η ολοκλήρωση μιας εκτενούς σε όγκο και λεπτομέρεια Ομοιοπαθητικής Φαρμακολογίας. Αυτή η Ομοιοπαθητική Φαρμακολογία περιγράφει ουσιαστικά τους ανθρώπινους τύπους ή τις ανθρώπινες ιδιοσυγκρασίες και μας βοηθάει να ξέρουμε λεπτομερώς τα εξής για την κάθε ιδιοσυγκρασία: Πρώτον τις κληρονομικές της προδιαθέσεις. Δεύτερον, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των διαφόρων σωματικών λειτουργιών. Τρίτον, την ιδιαίτερη σχέση με τις κλιματολογικές συνθήκες, τις γευστικές προτιμήσεις, τη σχέση με τον ύπνο, την κινητικότητα, την όρεξη για φαγητό, την σεξουαλικότητα, τις σωματικές δυνάμεις κλπ. Τέταρτον, τα ιδιαίτερα ψυχοδιανοητικά χαρακτηριστικά καθώς και τις τάσεις όσον αφορά το επάγγελμα, τις φιλικές και οικογενειακές σχέσεις, την συντροφική σχέση καθώς και την εν γένει συμπεριφορά.

 

Ιδιοσυγκρασία

Ορίσαμε επίσης, ως ιδιοσυγκρασία ενός ατόμου, τα ιδιαίτερα σωματικά και ψυχικά του χαρακτηριστικά που τον κάνουν να είναι ξεχωριστό και διακριτό από άλλα άτομα. Διευκρινίσαμε ότι αυτά τα χαρακτηριστικά δεν τα έχει κατόπιν ελεύθερης επιλογής αλλά με τρόπο αναγκαστικό και ανελεύθερο, με αποτέλεσμα να είναι σε αρκετό βαθμό προβλέψιμος. Γι αυτό λέμε «Α...ο Γιάννης σε αυτή την περίπτωση θα έκανε αυτό ή θα έλεγε εκείνο, ενώ η Μαρία θα αντιδρούσε κάπως έτσι» και δεν πέφτουμε και πολύ έξω. Δεν πέφτουμε πολύ έξω κάνοντας ως απλοί άνθρωποι κρίσεις για γνωστούς μας, πόσο μάλλον ένας εκπαιδευμένος όσον αφορά τις ιδιοσυγκρασίες ομοιοπαθητικός γιατρός. Κατά τον ίδιο τρόπο που ένας καλός βοτανολόγος παρατηρώντας τα διάφορα ταυτοποιημένα βότανα στη φύση, ξέρει εκ των προτέρων τη συμπεριφορά τους στο κρύο, στη ζέστη, στην υγρασία, τις προδιαθέσεις τους για ασθένεια κλπ. Και κατά τον ίδιο τρόπο που ένας καλός ζωολόγος, ξέρει τα διάφορα είδη ζώων καθώς και τις ιδιαιτερότητες τους.

 

Θα μου πείτε: «μα ο άνθρωπος δεν είναι φυτό ή ζώο. Είναι κάτι παραπάνω, κάτι πιο πολύπλοκο και ανώτερο, με μεγαλύτερη ελευθερία επιλογής και ατομικότητα». Και θα έχετε δίκαιο. Αλλά δεν παύουμε να έχουμε τις σωματικές και ψυχικές μας τάσεις που έχουν να κάνουν με τον ιδιαίτερο τύπο του Αιθερικού μας Σώματος. Υπάρχουν τέσσερα βασικά είδη Αιθερικού Σώματος, τα οποία συνδυαζόμενα μεταξύ τους σε διάφορες αναλογίες μας δίνουν την μεγάλη ποικιλία των ανθρώπινων τύπων. Ακόμη και άτομα της ιδίας ιδιοσυγκρασίας έχουν αρκετές διαφορές μεταξύ τους, παρά ταύτα έχουν μερικά σημαντικά κοινά χαρακτηριστικά που τα κάνει να τοποθετούνται στην ίδια ιδιοσυγκρασία.

 

Αναφερθήκαμε επίσης στις προηγούμενες διαλέξεις και στις διάφορες απόπειρες τυπολογίας που είχαν γίνει από τον Ιπποκράτη, τον Θεόφραστο, τον Παυλώφ, και την θεωρία του Γινν-Γιανγκ του Βελονισμού. Η Ομοιοπαθητική μάλιστα προχώρησε και στην παρουσίαση των τριών μιασματικών τύπων δηλαδή του ψωρικού-εσωστρεφούς, του συκωτικού-εξωστρεφούς και του συφιλιτικού-διαστροφικού. Και από εκεί και πέρα στις 50-100 περίπου βασικές ιδιοσυγκρασίες.

 

Δομή του Σύμπαντος και του Ανθρώπου

Μιλήσαμε επίσης για την δομή του ανθρώπινου όντος και την αντιστοιχία αυτής της δομής, με την δομή του Σύμπαντος. Και εξηγήσαμε ότι ο άνθρωπος πράγματι είναι φτιαγμένος «κατ’ εικόναν του Σύμπαντος» ή Θεού ή Φύσης, όπως θέλετε πείτε το. Έχει το Υλικό Σώμα κατ’ αναλογίαν του Υλικού Κόσμου, το Αιθερικό Σώμα κατ’ αναλογία του Αιθερικού Κόσμου, την Ατομική Ψυχή κατ’ αναλογίαν του Ψυχικού Κόσμου και το Ατομικό Πνεύμα κατ’ αναλογίαν του Πνευματικού Κόσμου. Το Υλικό Σώμα ανταλλάσει ύλη με τον Υλικό Κόσμο και το Αιθερικό Σώμα ανταλλάσει αιθερική ουσία με τον Αιθερικό Κόσμο.

 

Ο Ψυχικός Κόσμος χωρίζεται σε Ανώτερο Ψυχικό Κόσμο ή Κόσμο της Μοναδικότητας και Κατώτερο Ψυχικό Κόσμο ή Κόσμο της Δυαδικότητας. Αντίστοιχα η Ατομική Ψυχή του Ανθρώπου χωρίζεται σε Ανώτερη Ψυχή που είναι η Συνειδησιακή Ψυχή και σε Κατώτερη Ψυχή που αποτελείται από την Διανοητική και την Αισθητική Ψυχή. Με την Αισθητική Ψυχή επικοινωνούμε μέσω του εγκεφάλου και των Αισθήσεων με τον εξωτερικό και εσωτερικό Υλικό Κόσμο. Με την Συνειδησιακή Ψυχή και το Ατομικό Πνεύμα επικοινωνούμε με τον Πνευματικό Κόσμο.

 

Η Διανοητική Ψυχή είναι στη μέση και είναι ουσιαστικά ο διαχειριστής του όλου συστήματος του ανθρώπινου όντος, γιατί μπορεί να επιλέξει την προς τα έξω και κάτω πορεία του ατόμου ή την προς τα μέσα και άνω. Αν επιλέξω ανώτερες σκέψεις, συναισθήματα και θέλω, οδηγούμαι προς τα πάνω προς τον Πνευματικό Κόσμο. Αν επιλέξω κατώτερες σκέψεις και συναισθήματα και θέλω, τότε οδηγούμαι προς τα κάτω, προς τον Υλικό Κόσμο. Το Ατομικό Πνεύμα είναι η σταγόνα της σοφίας του Θεού μέσα μας και αντιστοιχεί στον Πνευματικό Κόσμο. Ο Πνευματικός Κόσμος δεν είναι άλλος από τον χριστιανικό Παράδεισο ή την Νήσο των Μακάρων των Αρχαίων Ελλήνων ή την Νιρβάνα των ανατολικών.

 

Υγεία και Ασθένεια, Αιτίες Ασθενειών

Αναφέραμε επίσης ότι το δίδυμο υγεία-ασθένεια υπάρχει μόνον στον Κόσμο της Δυαδικότητας, δηλαδή στον Κατώτερο Ψυχικό Κόσμο, στον Αιθερικό Κόσμο και στον Υλικό Κόσμο. Στον Πνευματικό Κόσμο ή Κόσμο της Μοναδικότητας υπάρχει μόνον καλό και αγαθό, δεν υπάρχει καλό και κακό, δεν υπάρχει ασθένεια, δεν υπάρχει δυαδικότητα. Αντίστοιχα στον άνθρωπο δυαδικότητα υπάρχει μόνον στην Διανοητική Ψυχή, Αισθητική Ψυχή, Αιθερικό Σώμα και Υλικό Σώμα. Δεν υπάρχει δυαδικότητα στη Συνειδησιακή μας Ψυχή και στο Ατομικό μας Πνεύμα.

 

Στην προηγούμενη διάλεξη μιλήσαμε για τις διάφορες αιτίες που προκαλούν ασθένεια. Προσπαθήσαμε να απαντήσουμε στο ερώτημα «γιατί αρρωσταίνουμε;». Βάσει του Νόμου της Ιεραρχίας χωρίσαμε τους διάφορους αιτιολογικούς παράγοντες σε επίπεδα του ανθρώπου στα οποία δρούν. Είπαμε π.χ ότι στο Υλικό Σώμα δρουν αυτές οι αιτίες, στο Αιθερικό Σώμα αυτές κοκ. Αναφέραμε ότι ο Χάνεμαν θεωρούσε την ασθένεια ως μία κατ αρχήν ενεργειακή διαταραχή η οποία σταδιακά κατέβαινε και προς τα κάτω προς το Υλικό Σώμα. Σήμερα θα επεκταθούμε περαιτέρω.

 

Όλες οι υλικές αιτίες τις οποίες θεωρεί σήμερα η Αλλοπαθητική ότι προκαλούν ασθένεια, π.χ τα μικρόβια ή η κακή διατροφή ή χημικές επιδράσεις, δεν είναι παρά ένα μόνο μέρος από τη συνολική αιτιολογική αλυσίδα η οποία σαν σύνολο προκαλεί την ασθένεια. Μέσα σε αυτή την αιτιολογική αλυσίδα σημαντικό ρόλο παίζουν και η πτώση της ισορροπίας του οργανισμού αλλά και οι χρόνιες κληρονομικές του προδιαθέσεις.

 

Κληρονομικότητα ή Περιβάλλον;

Η απάντηση στο ερώτημα «κληρονομικότητα ή περιβάλλον;» δεν είναι μονοσήμαντη, ούτε και για όλα τα άτομα η ίδια. Κατά καιρούς υπάρχουν επιστήμονες που υποστηρίζουν ότι οι περιβαλλοντικοί παράγοντες είναι οι πιο σημαντικοί στην πρόκληση ασθενειών. Την ίδια στιγμή, άλλοι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι τον μεγαλύτερο ρόλο παίζει η κληρονομικότητα. Κατά τη γνώμη μου και τα δύο είναι λάθος.

 

Θα προσπαθήσω να δώσω μια απάντηση με ένα σχήμα που είναι πιο κοντά στην πραγματικότητα, κατά τη γνώμη μου πάντα. Πάρτε ένα ορθογώνιο παραλληλόγραμμο. Το εμβαδόν του είναι βάση επί ύψος. Ας θεωρήσουμε ότι η βάση αντιστοιχεί στην κληρονομικότητα και το ύψος στους περιβαλλοντικούς παράγοντες. Ανάλογα με το τι ισχύει για το κάθε άτομο είναι και το τελικό αποτέλεσμα. Αν ένα άτομο έχει μεγάλη κληρονομική προδιάθεση, τότε αρκούν μικροί περιβαλλοντικοί παράγοντες ώστε βάση επί ύψος να μας δίνει μεγάλο εμβαδόν, άρα να υπερνικάται η ισορροπία του οργανισμού την συγκεκριμένη στιγμή και να έχουμε εμφάνιση ασθένειας. Αν όμως έχω π.χ ισχυρή ισορροπία στη συγκεκριμένη στιγμή, άν έχω έντονα ενεργειακά αποθέματα μπορεί και αυτός ο ισχυρός συνδυασμός κληρονομικότητας επί το περιβάλλον να μην με επηρεάσει. Αν όμως είχα κάνει καταχρήσεις τον τελευταίο καιρό στην καθημερινή μου ζωή και ήδη είχα πεσμένη ενεργειακή κατάσταση, τότε ήταν στραβό το κλίμα και τό’ φαγε κι ο γάϊδαρος.

 

Ας το κάνω αυτό ακόμη πιο κατανοητό με ένα παράδειγμα. Έχω ένα παιδάκι με έντονη αλλεργική κληρονομική προδιάθεση, με έντονη βάση ορθογωνίου. Τότε αρκούν μικροί εξωτερικοί αλλεργιογόνοι  παράγοντες για να έχουμε μεγάλο εμβαδόν, μεγάλη επίδραση. Αλλά ακόμη και αυτή η επίδραση για να προκαλέσει αλλεργικά συμπτώματα θα πρέπει να υπερνικήσει το επίπεδο ισορροπίας του συγκεκριμένου οργανισμού, την συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Αν π.χ, λέμε τώρα υποθετικά, μετριόταν η ισορροπία με τετραγωνικά μέτρα και είχαμε βάση-κληρονομικότητα 30 μέτρα, ύψος-αλλεργιογόνους παράγοντες μόνο 2 μέτρα, τότε το εμβαδόν ίσον 60 τετραγωνικά μέτρα. Αν η ισορροπία του παιδιού στη συγκεκριμένη στιγμή ήταν 70 τετραγωνικά μέτρα τότε δεν θα είχαμε υπερνίκηση της και δεν θα είχαμε συμπτώματα. Αν ήταν όμως μόνο 50 τετραγωνικά μέτρα τότε σαφώς και θα είχαμε συμπτώματα αλλεργικά μέχρι και αλλεργικό σόκ.

 

Επομένως δεν πρέπει να βλέπουμε τα πράγματα μηχανικά. Έχουμε να κάνουμε με έναν ζωντανό και παλλόμενο και ρευστό πολύπλοκο ψυχοσωματικό όν. Πρέπει κάθε φορά να λαμβάνουμε υπόψιν μας όλους τους αιτιολογικούς παράγοντες και όχι μόνον την ένταση τους αλλά και την ιεραρχία τους στο όλο αιτιολογικό σύμπλεγμα. Και ιατρική πράξη δεν είναι απλώς και μόνο να του δώσω ένα φάρμακο και να του πω «φύγε». Θα πρέπει να προσπαθήσω με τη συνεργασία του ασθενούς να βάλουμε στην άκρη εκείνους τους παράγοντες που προκάλεσαν την ανισορροπία και την ασθένεια. Γιατί αλλοιώς θα έχω μια ραγισμένη ή τρύπια γλάστρα, εγώ θα την ποτίζω και αυτή συνέχεια θα μου στεγνώνει και φτού κι από την αρχή. Θα πρέπει λοιπόν εκτός από την ομοιοπαθητική θεραπεία να προσπαθήσω να άρω τους παράγοντες που υποτροπιάζουν ή διαιωνίζουν την ανισορροπία.

 

-Ο χαρακτήρας του ατόμου δεν παίζει μεγάλο ρόλο στην αρρώστεια;

-Σαφώς και παίζει μεγάλο ρόλο ο χαρακτήρας του, η ιδιοσυγκρασία του, αλλά και ο τρόπος που σκέπτεται και δρά και οι σχέσεις του οι οικογενειακές, φιλικές κλπ.

-Αυτά τα βάζουμε στην κληρονομικότητα;

-Όχι. Αυτά τα βάζουμε στη δράση του ατόμου. Και στη δράση του ατόμου παίζει καθοριστικό ρόλο η ιδιοσυγκρασία του αλλά και οι επιλογές του που μπορεί να ξεφεύγουν από την επιρροή της ιδιοσυγκρασίας του.

 

Αν έχω ένα άτομο που καπνίζει, ξενυχτάει, τρέφεται άσχημα και είναι στην κόψη του ξυραφιού όσον αφορά την ισορροπία του, τότε μικροί εξωτερικοί παράγοντες θα τον απορυθμίζουν. Τότε θα μου έρχεται για θεραπεία και θα μου ξανάρχεται και θα μου ξανάρχεται. Θα τον σηκώνω λίγο εγώ και θα μου ξαναπέφτει εύκολα. Συνηθίζω να λέω ότι μπορούμε να παρομοιάσουμε την ισορροπία ενός ατόμου όσον αφορά την υγεία του, με μια εμπορική επιχείρηση η οποία αναλόγως των εσόδων και εξόδων της, δηλαδή αναλόγως του αποθεματικού της, είναι και η υγεία και η ισορροπία της. Πολλά έσοδα και λίγα έξοδα, σημαίνει μεγάλο αποθεματικό, άρα μπορώ να υπερβώ τυχόν άσχημες καταστάσεις.

 

Θεωρείστε επίσης ότι όπως εγώ έχω τον δικό μου θετικό ή αρνητικό ισολογισμό ενέργειας έτσι τον έχουν και όσοι συναναστρέφονται με μένα, συγγενείς, φίλοι, συνάδελφοι κλπ. Και όλοι αυτοί επηρεάζουν σαφώς και την δική μου ισορροπία γιατί ως άνθρωποι είμαστε κατ’ εξοχήν κοινωνικά όντα. Οι ψυχοδιανοητικές αιτίες που προκαλούν ασθένεια βάσει του Νόμου της Ιεραρχίας είναι και οι πιο έντονες καθώς και οι πιο σημαντικές. «Το ψάρι βρωμάει από το κεφάλι», όπως λέει ο λαός. Μάλιστα στα γεγονότα που συμβαίνουν γύρω μας, καθοριστικό ρόλο δεν παίζει τόσο το τι αντικειμενικά συμβαίνει αλλά το πως το ερμηνεύουμε και εκλαμβάνουμε εμείς οι ίδιοι υποκειμενικά βάσει της ιδιοσυγκρασίας μας, των αρχών και πιστεύω μας και των προηγούμενων εμπειριών μας. Δεν είναι τυχαίο το «όποιος έχει καεί από το χυλό, φυσάει και το γιαούρτι».

 

Η ομιλία ενός ατόμου είναι χαρακτηριστική της ιδιοσυγκρασίας του

Μέχρις αυτού του σημείου έκανα μια ανασκόπηση του τι έχει ειπωθεί στις τρείς προηγούμενες διαλέξεις. Σήμερα θα προτιμούσα να προτείνετε εσείς οποιοδήποτε θέμα συζήτησης θέλετε, ώστε ότι είπαμε σαν αρχές και σαν φιλοσοφία και τρόπος σκέψης της Ομοιοπαθητικής και Ολιστικής Ιατρικής, να το δούμε πως εφαρμόζεται στην πράξη. Μπορούμε να ασχοληθούμε π.χ με μια συγκεκριμένη περίπτωση. Αν όχι μια δική σας περίπτωση για να μπορούμε να μπούμε σε προσωπικές λεπτομέρειες, μπορούμε να συζητήσουμε ανώνυμα μια περίπτωση γνωστού σας. Καλό θα ήταν να είναι ένα άτομο που το ξέρετε πολύ καλά γιατί εγώ θα πρέπει να κάνω ερωτήσεις σε σας σχετικά με αυτόν ή αυτήν. Θα χρειαστεί να αναπαραστήσουμε το ιστορικό της ασθένειας του καθώς και τον τρόπο που λειτουργεί και συμπεριφέρεται με βάσει τον ομοιοπαθητικό τρόπο, όπως τον έχουμε αναλύσει στις προηγούμενες διαλέξεις. Κάποιος εθελοντής;

 

-...

-Καταλαβαίνω ότι δεν είναι εύκολο κάτι τέτοιο μπροστά σε ακροατήριο, γι αυτό θα κάνω εγώ τον αφηγητή, μιας φανταστικής μεν, αλλά παρμένης από την ζωή περίπτωσης. Ας μιλήσουμε για τον Γιάννη. Έρχεται σε μένα, τον ομοιοπαθητικό γιατρό. Εγώ αμέσως αντλώ πληροφορίες ακόμη-ακόμη και από τον τρόπο που μου έκλεισε το ραντεβού τηλεφωνικώς.

 

Π.χ με παίρνει και μου λέει: «Γιατρέ, θέλω να κλείσω ένα ραντεβού...είστε ο κ.Όθωνος;», «Μάλιστα», «Γιατρέ όμως θέλω να με δείτε γρήγορα, έχω ένα σοβαρό πρόβλημα...μπορώ να έρθω τώρα; Έχω ακούσει καλά λόγια για σας, ο τάδε μου είπε αυτό, ο δείνα μου είπε εκείνο...και εγώ είμαι σε αδιέξοδο με το πρόβλημα μου...δεν ξέρω τι να κάνω, σε παρακαλώ γιατρέ βοήθησε με, είσαι η τελευταία μου ελπίδα!». Αυτός είναι ένας συγκεκριμένος τύπος ανθρώπου, μια συγκεκριμένη ιδιοσυγκρασία.

 

Ας δούμε μιαν άλλη ιδιοσυγκρασία πως εκφράζεται: «Γειά σας, ο κ. Όθωνος;», «Μάλιστα», «Ο ίδιος;», «Μάλιστα», «Είστε γιατρός;», «Ναι κυρία μου, τι θέλετε;», «Είστε ομοιοπαθητικός;», «Θέλω να κλείσω ένα ραντεβού αλλά θα ήθελα πρώτα να μου πείτε τι είναι η Ομοιοπαθητική; Και που την σπουδάσατε;» «Ναι κυρία μου είμαι γιατρός, έχω σπουδάσει Ομοιοπαθητική στην Ελλάδα...πείτε μου τώρα ποιό ιατρικό πρόβλημα έχετε;», «Προτού κλείσω ραντεβού θέλω να μάθω εάν μπορείτε να αναλάβετε την περίπτωση μου και θέλω να μου πείτε με ειλικρίνεια αν σας έτυχε τέτοια περίπτωση στο παρελθόν και αν σίγουρα μπορείτε να με θεραπεύσετε...μην κάνουμε πειράματα! Γιατί εγώ έχω ταλαιπωρηθεί πολύ από γιατρούς και έχω καταξοδευτεί και δεν μου κάναν τίποτα!».

 

Όπως καταλαβαίνετε έχουμε να κάνουμε με δύο αρκετά διαφορετικές ιδιοσυγκρασίες. Ο πρώτος είναι εύπιστος, αλλά όχι με την κακή έννοια του όρου, με την έννοια του χαζού δηλαδή. Άκουσε από έναν γνωστό για μένα και την Ομοιοπαθητική, έδειξε εμπιστοσύνη σε αυτά που του είπαν και χωρίς να ξέρει τι είναι η συγκεκριμένη μέθοδος θεραπείας, πήρε αμέσως να κλείσει ραντεβού και μάλιστα άμεσα και χωρίς απορίες και ερωτήσεις. Είναι ευγενικός, καίγεται να λύσει το πρόβλημα του και παρακαλεί αυθόρμητα να τον βοηθήσω. Αφήνεται στον γιατρό και ζητάει λύσεις. Ο δεύτερος είναι καχύποπτος. Όχι απαραίτητα καλώς ή κακώς καχύποπτος, δεν μπορώ άλλωστε να το ξέρω με σιγουριά από μια τηλεφωνική επικοινωνία.

 

Ο ομοιοπαθητικός γιατρός πρέπει να είναι αντικειμενικός και απροκατάληπτος

Στην Ομοιοπαθητική ο γιατρός πρέπει να έχει ανοιχτές τις κεραίες του να πιάνει μηνύματα, αλλά οφείλει να είναι αντικειμενικός και απροκατάληπτος για να κάνει σωστή διάγνωση και ως εκ τούτου και σωστή θεραπεία. Δεν πρέπει εγώ ως ομοιοπαθητικός γιατρός, να πω ότι ο Γιάννης είναι συμπαθητικός και θα τον φροντίσω περισσότερο από τον κ.Παπαδόπουλο που με πήρε και ήταν στριμμένος και με αμφισβητούσε-εμένα τον κ.Όθωνος!- και με ρωτούσε αν έχω πτυχίο και αν κάνω καλές θεραπείες! Και να αρχίσω να μπαίνω σε αυτό το λούκι, του να το παίρνω προσωπικά και να θίγομαι και να λέω μέσα μου «μα ποιός είναι αυτός που με προσβάλλει εμένα που σαφώς και είμαι γιατρός, και μάλιστα τι γιατρός, πολύ καλός γιατρός, πως τολμάει να με προσβάλλει!» (γέλια) Και τότε να εκραγώ και να του πω «Μα τι λέτε κύριε; Πως τολμάτε; Πηγαίνετε αλλού! Δεν σας δέχομαι!» (περισσότερα γέλια)

 

Γελάτε, αλλά κάτι τέτοια συμβαίνουν. Και αν δεν συμβαίνουν τόσο χοντρά όπως τα λέω, όμως συμβαίνουν και συνήθως δεν εκφράζονται προς τα έξω για λόγους επαγγελματικού συμφέροντος. Λέει ο γιατρός μέσα του «ας τον να έρθει και θα τον κανονίσω εγώ!» Αλλά μια τέτοια στάση από τον γιατρό είναι απαράδεκτη. Και όχι μόνον από έναν γιατρό αλλά και από έναν πωλητή και από έναν δημόσιο υπάλληλο και από έναν εκπαιδευτικό, πόσο μάλλον από έναν γιατρό. Εγώ ως ομοιοπαθητικός γιατρός οφείλω να είμαι αντικειμενικός και απροκατάληπτος. Δεν μπορώ να δρω με βάσει τις πλάνες της δικής μου ιδιοσυγκρασίας. Δεν πρέπει να το παίρνω προσωπικά. Δεν πρέπει να επηρεάζομαι ούτε θετικά αλλά ούτε και αρνητικά από φύλο, φυλή, θρησκεία, ιδεολογία, συμπεριφορά, ιδιοσυγκρασία, συμπάθεια ή αντιπάθεια προς την Ομοιοπαθητική, κοινωνική θέση, οικονομικό στάτους και από οποιοδήποτε άλλο χαρακτηριστικό του ασθενούς μου.

 

Δηλαδή αν μου έρθει ένας δύσπιστος και κριτικός αλλοπαθητικός γιατρός εγώ επιτρέπεται να τον δω αρνητικά, ακόμα και αν μου ψήσει το ψάρι στα χείλη, και να μην τον φροντίσω με τον καλύτερο δυνατό τρόπο; Όχι βέβαια! Έχω πολλούς αλλοπαθητικούς γιατρούς ως ασθενείς μου και εγώ ο ίδιος όποτε χρειαστώ την βοήθεια τους δεν έχω πρόβλημα ή φανατισμό να μην την αναζητήσω. Δεν πρέπει κανένας γιατρός και όχι μόνον ο ομοιοπαθητικός, να είναι προκατειλημμένος. Ειδικά στην Ομοιοπαθητική όμως, αν είμαι προκατειλημμένος απέναντι στον ασθενή μου έχω χάσει το παιχνίδι της ορθής διάγνωσης γιατί δεν θα δω αντικειμενικά την ιδιοσυγκρασία του. Άλλο πράγμα να διαγιγνώσκεις ασθένεια και άλλο να διαγιγνώσκεις τον χαρακτήρα του ασθενούς που έχεις απέναντι σου. Κατά τον ίδιο τρόπο που ένας ψυχαναλυτής  ή ένας ψυχολόγος αν δεν είναι αντικειμενικός δεν μπορεί να βοηθήσει τον ασθενή του, πολύ περισσότερο ένας ομοιοπαθητικός γιατρός.

 

Υποκειμενικότητα του γιατρού στην Αλλοπαθητική και την Ψυχολογία

Δεν συμβαίνει στον ίδιο βαθμό αυτό για έναν αλλοπαθητικό γιατρό που ασχολείται σχεδόν αποκλειστικά με το σώμα του ασθενούς του. Τι κάνει σήμερα ο αλλοπαθητικός γιατρός; Πας, του λες τα σωματικά συμπτώματα, σου λέει «κάνε και αυτές τις εξετάσεις», του πας τα αποτελέσματα και λέει μέσα του: «Έχει αυτά τα σωματικά συμπτώματα, έχει και αυτά τα ευρήματα και αυτές τις τιμές στις εξετάσεις άρα έχει κολίτιδα, σκωληκοειδίτιδα, οστεοπώρωση κλπ». Είναι δηλαδή πολύ πιο ξεκάθαρα τα πράγματα, πιο σαφή. Δεν μπαίνει τόσο πολύ η διεισδυτική ικανότητα του γιατρού στη μέση ή η ψυχική του ισορροπία και προσωπικότητα, όσον αφορά την σωματική τουλάχιστον διάγνωση. Για όλους τους αλλοπαθητικούς γιατρούς χοληστερίνη ίσον 280 σημαίνει σαφώς και αναντίρρητα υπερχοληστεριναιμία. Για όλους τους αλλοπαθητικούς γιατρούς κοιλιακό άλγος είναι κοιλιακό άλγος, εμετός είναι εμετός, εξάνθημα ίσον εξάνθημα. Μικρές οι διαφορές και οι παρεκκλίσεις.

 

Στον ψυχίατρο υπάρχουν κάποιες μεγαλύτερες παρεκκλίσεις όσον αφορά τη διάγνωση γιατί τα ψυχοδιανοητικά συμπτώματα δεν μπορούν να μετρηθούν αντικειμενικά. Αλλά δεν τον ενδιαφέρει και ιδιαίτερα να καταλήξει στον χαρακτήρα του ασθενούς του. Έτσι και αλλοιώς θα δώσει φάρμακα που αφορούν την πάθηση και είναι για όλους τους ασθενείς με την ίδια πάθηση πάνω κάτω τα ίδια. Δεν τον ενδιαφέρει η ιδιοσυγκρασία του ασθενούς του.

 

Στην ψυχολογία και την ψυχανάλυση αντίθετα τα πράγματα είναι πάρα πολύ φλού. Εκεί, επειδή ακριβώς ο ψυχολόγος προσπαθεί να βγάλει συμπεράσματα για τον χαρακτήρα του ασθενούς του, για το τι του συνέβει στη ζωή του και κυρίως για το πως το εξέλαβε και τον επηρέασε, μπορεί να υπεισέλθει σε μεγάλο βαθμό η υποκειμενικότητα και η ικανότητα του θεραπευτή. Αλλά και για έναν ακόμη σοβαρό λόγο υπάρχει υποκειμενικότητα. Για τον λόγο ότι δεν έχει η Ψυχολογία μέχρι σήμερα ταυτοποιήσει με αντικειμενικό πειραματικό τρόπο όπως η Ομοιοπαθητική, τους διάφορους τύπους ανθρώπων, τις ιδιοσυγκρασίες. Έτσι υπάρχουν πάρα πολλές Σχολές Ψυχολογίας και πάρα πολλές οπτικές γωνίες με τις οποίες εξετάζονται οι ασθενείς.

 

Υποκειμενικότητα του γιατρού στην Ομοιοπαθητική

Στην Ομοιοπαθητική χρησιμοποιούμε τα αντικειμενικά εργαστηριακά ευρήματα μόνον όσον αφορά τη διάγνωση της ασθένειας. Αλλά η ασθένεια δεν θα μας δώσει το ομοιοπαθητικό φάρμακο που χρειάζεται ο ασθενής. Αυτό θα μας το δώσει η ιδιοσυγκρασία. Αλλά εκεί τα εργαστηριακά ευρήματα δεν μας χρησιμεύουν σε τίποτα, ούτε και η απλή διάγνωση παθήσεων. Στην Ομοιοπαθητική θα στηριχτούμε σε γενικά σωματικά συμπτώματα και χαρακτηριστικά του ατόμου που είναι σχετικά εύκολο να τα αντικειμενοποιήσεις αλλά κυρίως σε ψυχικά συμπτώματα τα οποία είναι σαφώς πιο δύσκολο να τα αντικειμενοποιήσεις. Με την κατάλληλη όμως εκπαίδευση και την γνώση των ομοιοπαθητικών ιδιοσυγκρασιών μπορεί να γίνει αυτό με αρκετά μεγάλο βαθμό βεβαιότητας. Επίσης δεν κάνουμε υποθέσεις στην Ομοιοπαθητική όπως γίνεται στην ψυχολογία και ψυχανάλυση όσον αφορά υποσυνείδητες σκέψεις ή συναισθήματα, ψυχικά τραύματα βρεφικής ή παιδικής ηλικίας, απωθήσεις, εξειδανικεύσεις, νευρώσεις κλπ και γι αυτό δεν χανόμαστε εύκολα σε πολύ βαθειά και υποκειμενικά νερά.

 

Επειδή όμως στην Ομοιοπαθητική ο γιατρός είναι, θα λέγαμε, το όργανο μέτρησης της ιδιοσυγκρασίας του ασθενούς, θα πρέπει να είναι ένα όργανο ακριβείας και ένα όργανο «καλιμπραρισμένο», δηλαδή ρυθμισμένο αντικειμενικά. Θα πρέπει να βγάλει έξω, τουλάχιστον κατά τη διάρκεια της διάγνωσης, τη δική του ιδιοσυγκρασία, τις απόψεις του, τις συμπάθειες και αντιπάθειες του, τις τραυματικές του εμπειρίες, την οποιαδήποτε δική του ανισορροπία. Π.χ αν εγώ ο ομοιοπαθητικός γιατρός έχω χωρίσει πρόσφατα από μια γυναίκα που μου έψησε το ψάρι στα χείλη(γέλια), και μου έρθει μια κυρία πρόσφατα χωρισμένη δεν μπορώ να την δω και να πω: «αχ την κακούργα, την σκύλα τον έφαγε τον άντρα της!» (γέλια). Γιατί τότε θα είμαι επηρεασμένος και θα της δώσω ένα φάρμακο που δεν αντιστοιχεί στην πραγματική της ιδιοσυγκρασία.

 

Ούτε σημαίνει ότι, ότι μου πει ο ασθενής, εγώ θα πρέπει να τον πιστέψω σώνει και καλά. Θα πρέπει να τα εξετάσω, να τα διασταυρώσω μεταξύ τους και με την εμπειρία μου και να τα επαληθεύσω, αλλοιώς σε ότι έχω αμφιβολία δεν θα το λάβω υπόψιν μου. Είναι πολύ πιθανόν ο ασθενής να μου λέει τα πράγματα αλλοιώς από ότι είναι στην πραγματικότητα για διάφορους λόγους. Μπορεί π.χ να μην έχει καθόλου το «γνώθι σαυτόν». Μπορεί π.χ να έχει έλλειψη αυτοπεποίηθησης και να μου λέει ότι «τίποτα δεν καταφέρνω, δεν αξίζω τίποτα», κι όμως αυτή να είναι η υποκειμενική του γνώμη για τον εαυτό του και όχι η αντικειμενική πραγματικότητα. Π.χ να είναι μια αρκετά ικανή φοιτήτρια και όμως να μην έχει αυτοπεποίηθηση και να σου λέει «είμαι χαζή γιατρέ, το μυαλό μου δεν λειτουργεί, δεν τα θυμάμαι, δεν τα πιάνω καθόλου». Εγώ δεν θα σημειώσω «έκπτωση των διανοητικών λειτουργιών, μειωμένη διανοητική ικανότητα» γιατί τότε θα κάνω λάθος στη διάγνωση της ιδιοσυγκρασίας της. Αλλά θα σημειώσω «έντονη και μη αντικειμενική έλλειψη αυτοπεποίηθησης».

 

Μπορεί επίσης αυτά που μου λέει ο ασθενής να μην είναι αντικειμενικά επειδή θέλει να μου κάνει καλή εντύπωση ή έστω να μην μου κάνει κακή εντύπωση και να μου τα παρουσιάζει ωραιοποιημένα ή αλλοιωμένα. Ή μπορεί να μου αποκρύβει την αλήθεια γιατί ντρέπεται ή φοβάται ή δεν έχει εμπιστοσύνη. Ή γιατί μπήκε να εξεταστεί με τον σύντροφο της και δεν θέλει να πει μπροστά του κάποια πράγματα.

 

Άλλο πράγμα η φαινομενική συμπεριφορά και άλλο η βαθύτερη ιδιοσυγκρασία

Επίσης στην Ομοιοπαθητική δεν πρέπει να κρίνουμε μόνο από την τελική συμπεριφορά αλλά και από τα βαθύτερα κίνητρα και τις προθέσεις και από το τι κρύβεται πίσω από αυτή τη συμπεριφορά, δηλαδή από το σύνολο της ιδιοσυγκρασίας του ατόμου. Π.χ έρχονται δύο γυναίκες στο ιατρείο. Μια μάνα και μια κόρη. Κλάμα και οι δύο. Κλαίνει εύκολα, ποτάμια τα δάκρυα και δηλώνουν «ευαίσθητες» και οι δύο. Θα πάρουν το ίδιο φάρμακο; Την ίδια ιδιοσυγκρασία; Όχι κατ’ ανάγκην. Μπορεί η κόρη πράγματι να είναι μια ψωρική και ευαίσθητη ιδιοσυγκρασία που είναι πραγματικά και αυθόρμητα ευαίσθητη και συναισθηματική και ρομαντική και εύπιστη και ειλικρινής. Ενώ η μάνα μπορεί να είναι μια συφιλιτική και κυριαρχική ιδιοσυγκρασία που όμως το παίζει ευαίσθητη και κλαψιάρα για να μπορεί να χειρίζεται τον άντρα της και την κόρη της και να τους κάνει ότι θέλει «για να μην την στεναχωρέσουν» και «για να μην την αρρωστήσουν». Ή μπορεί να είναι η κόρη έτσι και η μάνα αλλοιώς καθώς και πολλές άλλες παραλλαγές.

 

Άλλο πράγμα επομένως η τελική συμπεριφορά και άλλο τα συναισθήματα και οι σκέψεις που κρύβονται πίσω από αυτήν. Όπως και άλλο πράγμα τα κίνητρα, οι στόχοι, τα θέλω και οι βαθύτερες επιδιώξεις που κρύβονται ακόμα πιο πίσω. Θα μου πείτε, «καλά, μάγος είναι ο ομοιοπαθητικός γιατρός και μπορεί να τα βλέπει όλα αυτά αντικειμενικά και μάλιστα μέσα στη μισή ή έστω στη μία ώρα που θα δει τον ασθενή για πρώτη φορά;». Και ως ένα σημείο θα είναι εύλογο το ερώτημα. Αλλά η εμπειρία μου η προσωπική 23 χρόνια τώρα καθώς και άλλων συναδέλφων, μου λέει ότι είναι δυνατόν να γίνει μια τέτοια αντικειμενική διάγνωση, στα ανθρώπινα βέβαια πάντα όρια και πλαίσια. Μην θέλουμε να το παίξουμε και παντογνώστες ή θεοί;

 

Σήμερα, κακά τα ψέματα, όλοι δηλώνουν «ευαίσθητοι». Είναι της μόδας. Αλλά το τι εννοεί ο καθένας και τι πράγματι είναι ο καθένας, είναι διαφορετικό. Μου θυμίζει λίγο η όλη ιστορία την ομολογία πίστεως. Δηλώνουμε π.χ όλοι Χριστιανοί και μάλιστα Ορθόδοξοι. Αλλά το τι πιστεύει ο καθένας μας και πολύ περισσότερο το τι πράττει ο καθένας μας είναι πολύ διαφορετικό. Γιατί ακριβώς είμαστε άτομα. Διαφορετικά άτομα. Εξατομικευμένες προσωπικότητες. Ιδιο-συγκρασίες.

 

Άρα είναι λάθος να πω, εγώ, ο ομοιοπαθητικός γιατρός ότι «κλαίει και είναι ευαίσθητη άρα δώσ’ της αυτή την ιδιοσυγκρασία. Όχι. Θα πρέπει αυτό το μεμονωμένο χαρακτηριστικό, να το συνδυάσω με όλα τα σωματικά της συμπτώματα καθώς και με όλα τα υπόλοιπα ψυχικά της συμπτώματα και χαρακτηριστικά. Δεν μπορεί π.χ η συγκεκριμένη μάνα να μου δηλώνει κλαψιάρα και ευαίσθητη και θύμα και μόλις μπει μέσα ο άντρας της να του φέρεται απαίσια και να με βάζει εμένα τον γιατρό να τον δικάσω που «είναι σκληρός και αναίσθητος». Κάπου δεν κολλάνε αυτά τα δύο. Που πήγε η ευαισθησία της; Πήγε περίπατο; Μια εικόνα αξίζει χίλιες λέξεις. Και εγώ θα πρέπει να τα λάβω όλα υπόψιν μου πριν διαγνώσω.

 

Εξωλεκτικές πληροφορίες και Ιδιοσυγκρασία

Ας ξαναγυρίσουμε όμως στον Γιάννη. Πήρα ήδη κάποιες πληροφορίες γι αυτόν από τον τρόπο που μου έκλεισε το ραντεβού. Θα πάρω επίσης κάποιες πληροφορίες από τον τρόπο που μπαίνει και κάθεται στο σαλόνι, από το ντύσιμο του, από τον σωματότυπο του, από τον τρόπο ομιλίας του και την εν γένει εξωλεκτική του συμπεριφορά. Όλα αυτά δεν είναι ποτέ τυχαία. Έχουν σχέση με τις ιδιαιτερότητες της ιδιοσυγκρασίας του. Τον χαρακτηρίζουν. Αλλά ποτέ δεν πρέπει να είμαι απόλυτος και προκατειλημμένος. Θα πρέπει πάντα να λέω «ένα το κρατούμενο», «δύο τα κρατούμενα», «εκατό τα κρατούμενα» και να τα συνδυάζω όλα μαζί πριν φτάσω σε οριστικό και τελικό χαρακτηρισμό. Κάθε φορά που παίρνω μια συγκεκριμένη εικόνα θα πρέπει να την συγκρίνω με την συνολική εικόνα.

 

Είναι σαν να έχεις ένα παζλ που αποτελείται από 500 κομμάτια διάσπαρτα και ανακατεμένα. Παίρνεις ένα-ένα και αρχίζεις να συνθέτεις την εικόνα. Κάποια δεν βγάζουν νόημα και τα αφήνεις στην άκρη για το τέλος, κάποια τα έχεις «ένα το κρατούμενο» χωρίς να είσαι σίγουρος και για κάποια είσαι σίγουρος και τα τοποθετείς κατ’ ευθείαν στο κέντρο του ενδιαφέροντος σου, τα κάνεις έναν σκελετό πάνω στον οποίο μπορείς να χτίσεις με μεγάλη σιγουριά και να δέσεις και όλα τα υπόλοιπα. Είναι η κεντρική ιδέα του ποιήματος. Είναι ο σκελετός του οργανισμού. Είναι οι κολώνες του σπιτιού. Είναι η καρδιά του συστήματος. Είναι ο εγκέφαλος του συστήματος.

 

Είναι σαν να έχω να συνθέσω ένα παζλ με θέμα την Χιονάτη και τους εφτά νάνους στο δάσος. Το πρόσωπο της Χιονάτης, το λευκό της φόρεμα, τα σκουφιά των νάνων, τα πρόσωπα τους, είναι τα κομμάτια του παζλ τα οποία είναι σίγουρα και καθοριστικά. Είναι τα «δαχτυλικά αποτυπώματα» θα λέγαμε της συγκεκριμένης εικόνας. Και χωρίς όλα τα υπόλοιπα είμαι σχεδόν σίγουρος ότι πρόκειται για το παραμύθι της Χιονάτης. Βέβαια πρέπει να σιγουρευτώ ποιάν συγκεκριμένη σκηνή του παραμυθιού αφορούν. Αν βρω και την μύτη της κακιάς μάγισσας και το δηλητηριώδες μήλο είμαι σίγουρος ότι πρόκειται για την σκηνή της δηλητηριάσης και μόνον και για καμμία άλλη σκηνή. Έχω κάνει σίγουρη διάγνωση και ας μην έχω τοποθετήσει παρά μόνον 15 κομμάτια από τα 500 του πάζλ.

 

Όποιο άλλο κομμάτι δεν ταιριάζει, π.χ μου δείχνει τον «κακό το λύκο», αντιλαμβάνομαι ότι είναι από το παραμύθι της Κοκκινοσκουφίτσας και άρα ή μπερδεύτηκε τυχαία ή εγώ το μπέρδεψα και το αξιολόγησα διαφορετικά. Δεν ήμουν αντικειμενικός όσον αφορά αυτό το σωματικό ή ψυχικό σύμπτωμα γιατί δεν ταιριάζει με την συνολική εικόνα. Άρα θα το επαληθεύσω διασταυρώνοντας το με βάση την συνολική εικόνα πάντα.

 

Πληροφορίες θα πάρω για τον Γιάννη και από τον σωματότυπο του. Άλλη ιδιοσυγκρασία χαρακτηρίζεται από τον αχλαδοειδή σκελετό, δηλαδή στενός επάνω, φαρδύς στη λεκάνη, στενός στα πόδια και άλλη από χοντρό κορμό και πρησμένο πρόσωπο αλλά αδύνατα άκρα. Δεν είναι βέβαια απόλυτα αυτά τα πράγματα. Μπορεί ένα άτομο που έχει μια συγκεκριμένη ιδιοσυγκρασία να μην έχει απαραίτητα αυτό τον σωματότυπο. Ή μπορεί περισσότερες της μίας ιδιοσυγκρασίες να έχουν τον ίδιο σωματότυπο. «Τα πάντα ρει» και αυτό είναι πολύ πιο έντονη αλήθεια όσον αφορά τους ζώντες οργανισμούς και δη τα πολύπλοκα ψυχοσωματικά όντα που ονομάζονται άνθρωποι και «κορωνίδα της Δημιουργίας».

 

Ο τρόπος που μιλάει ένα άτομο είναι χαρακτηριστικός της ιδιοσυγκρασίας του. Ας πούμε ότι είσαι εσύ ο Γιάννης. Σε διάλεξα γιατί σε βλέπω εξωστρεφή και άνετο και θα σε καταφέρω να μας μιλήσεις....(γέλια)

-Πόσον ετών είσαι;

-Πενήντα δύο.

-Παντρεμένος;

-Με τρία παιδιά, 21, 18 και 12.

-Που γεννήθηκες;

-Στην επαρχία.

-Προσέξτε. Αλλοιώς θα μας μιλήσει κάποιος που μεγάλωσε στην επαρχία και αλλοιώς κάποιος από Αθήνα. Αλλοιώς κάποιος που μεγάλωσε στο Παρίσι και αλλοιώς κάποια αμερικανίδα. Π.χ οι αμερικανίδες αν τις κρίνεις με τα ελληνικά δεδομένα είναι πολύ πιο εκφραστικές στην ομιλία και στο μπλά-μπλά και μπορεί να έχεις μια αμερικανίδα και να είναι εσωστρεφής αλλά να την μπερδέψεις με εξωστρεφή επειδή ακριβώς μιλάει σαν σταρ του σινεμά.

 

Μας ενδιαφέρει επίσης το στυλ που ντύνεται το άτομο. Είναι συντηρητικός ή όχι στο ντύσιμο; Με κοστούμι και γραβάτα ή χύμα κουρελιάρης. Με το πουκάμισο απ’ έξω και λιγδιασμένος και άλουστος ή ατσαλάκωτος και μοσχομυριστός. Όλα αυτά είναι εξωλεκτικά όπως λέμε στοιχεία. Δεν μας τα λέει ο ασθενής αλλά εμείς τα βλέπουμε. Φωνάζουν από μόνα τους. Όπως υπάρχει η γλώσσα του στόματος υπάρχει και η γλώσσα του σώματος και η γλώσσα της συμπεριφοράς.

 

-Νομίζω ότι μπορούν να μας δείξουν αν το άτομο είναι απλό ή επιτηδευμένο.

-Ναι, σαφώς. Να σας ρωτήσω τώρα: τι ντύσιμο έχει ο Γιάννης;

-Χαλαρό νομίζω.

-Εξεζητημένο;

-Όχι.

-Ακριβό;

-Όχι.

-Είναι χτενισμένος, ξυρισμένος, καθαρός;

-Ναι

-Πράγματι είναι φροντισμένος. Βλέπετε πόσα στοιχεία έχουμε πριν καν ανοίξει το στόμα του;

 

Ένα άλλο εξωλεκτικό στοιχείο που είναι σημαντικό, είναι το βλέμμα του ατόμου. Είναι π.χ καχύποπτος, ντροπαλός, υπεροπτικός, διερευνητικός, φιλικός, σνόμπ; Έχουμε πολλά στυλ, φτάνει να τα έχουμε ταυτοποιήσει. Ο ομοιοπαθητικός γιατρός πρέπει να είναι παρατηρητικός. Να είναι μια αυτόματη φωτογραφική μηχανή που να βγάζει 5 φωτογραφίες το δευτερόλεπτο. Ένας αξονικός τομογράφος που να σε κάνει «φέτες», να σε τέμνει ποικιλοτρόπως, να σου βγάζει δεκάδες ακτινογραφίες καθέτως, οριζοντίως και πλαγίως.

 

-Μα πως μπορούμε να βγάλουμε συμπέρασμα από το βλέμμα του άλλου;

-Αν εκπαιδευτείς σωστά σαν ομοιοπαθητικός γιατρός μπορείς. Γιατί μαθαίνεις και τα αντικειμενικά δεδομένα από την Ομοιοπαθητική Φαρμακολογία αλλά και γιατί εκπαιδεύεσαι στην κλινική πράξη στο ιατρείο βλέποντας δεκάδες και εκατοντάδες ασθενείς. Αλλά εγώ σου λέω το εξής. Και χωρίς να είσαι εκπαιδευμένος γιατρός, άμα αρχίσεις να παρατηρείς τον εαυτό σου και τους ανθρώπους γύρω σου μπορείς να μάθεις να αντιλαμβάνεσαι και να ερμηνεύεις διάφορα εξωλεκτικά στοιχεία. Π.χ εσύ κάθεσαι τώρα με τα πόδια διπλωμένα, τα χέρια διπλωμένα και το κορμί μαζεμένο. Ο άλλος κάθεται χύμα και με τα τέσσερα απλωμένα. Αυτό λέει κάτι και για σένα και γι αυτόν. Π.χ αμέσως-αμέσως για μένα είσαι πιθανώς ένα άτομο που είσαι μαζεμένο και αν το συνδυάσω με το βλέμμα σου, θα πω ότι πιθανώς είσαι ένα άτομο που έχει τις άμυνες του, έχει την ασπίδα προστασίας του. Ένα άτομο που λέει αυτή τη στιγμή: «τώρα τι καπνό φουμάρει αυτός ο γιατρός;» (γέλια).

 

Ένα άλλο άτομο θα μπορούσε να είναι έτσι μαζεμένο όπως εσύ αλλά όχι από καχυποψία αλλά από ντροπαλότητα. Αν είχε και το κεφάλι λίγο σκυμμένο για να μην συναντώ το βλέμμα του, αν κοκκίνιζε λίγο και έχανε και τα λόγια του, θα  μου το επιβεβαίωνε. Ενώ εσύ δεν έχεις τρακ, δεν έχεις καθόλου τρακ. Μπορεί να είσαι κουμπωμένη αλλά το μάτι σου κόβει. Μου δίνεις την αίσθηση του διανοητικού ατόμου που ζυγίζεις τι λες και πως το λες.

-Ναι αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είμαι σνόμπ;

-Δεν είπα εγώ κάτι τέτοιο. Όχι δεν είσαι σνόμπ. Αλλά είσαι κατά τη γνώμη μου επιφυλακτική και καχύποπτη. Όχι μόνο αυτή τη στιγμή αλλά γενικά. Πρόσεξε, δεν σε κρίνω αυτή τη στιγμή. Δεν είμαι δικαστής. Είμαι επιστήμονας ερευνητής. Είμαι γιατρός. Δεν κρίνω ούτε και κατακρίνω. Καταγράφω όμως. Εσύ τι λες; Συμφωνείς με αυτά που είπα;

-Εντάξει είμαι γενικώς επιφυλακτική. Αλλά όχι καχύποπτη.

-Προσέξτε. Όταν λέω το βλέμμα του άλλου, εννοώ το πως σε κοιτάει ο άλλος. Δεν είναι τυχαίο όταν λέμε ότι «τα μάτια είναι ο καθρέφτης της ψυχής». Από εκεί βγαίνει και το «με κοίταξε με δολοφονικό βλέμμα» ή «με κοίταξε με μίσος» ή «τα μάτια του έλαμψαν από χαρά» ή «με κοίταξε με αγάπη». Δεν λέμε με άκουσε με αγάπη, λέμε με κοίταξε με αγάπη. Άλλωστε και ο ίδιος ο Χριστός είχε πει «εάν ο οφθαλμός σου είναι καθαρός και η ψυχή σου είναι καθαρή».

 

-Μπορείς να δεις στο βλέμμα του άλλου ζεστασιά ή αγάπη αλλά αυτό καθ’ αυτό το βλέμμα του είναι αδύνατο να το δω.

-Ίσως δεν το μπορείς γιατί δεν έχεις εκπαιδευτεί στο συγκεκριμένο θέμα. Π.χ τι δουλειά κάνεις;

-Τραπεζικός Υπάλληλος.

-Ωραία. Πιστεύω ότι στη δουλειά σου αν ήσουν π.χ στις δανειοδοτήσεις για κάποια χρόνια και αποκτούσες εμπειρία θα έφτανε η στιγμή που θα ερχόταν ο άλλος να κάνει αίτηση για δάνειο και θα μπορούσες να προβλέψεις αν θα τον ενέκρινες ή όχι. Θα είχες μάθει να τον κόβεις. Θα ήξερες τι να κοιτάξεις, τι να ρωτήσεις, τι να ψάξεις και θα είχες την δυνατότητα να είσαι αρκετά μέσα στα πράγματα. Ενώ π.χ επειδή είσαι πιθανώς παιδί της πόλης αν σε πάω στην εξοχή να μαζέψουμε χόρτα θα σου φαινόντουσαν όλα απλά χόρτα. Ενώ η γυναίκα του χωριού θα σου έλεγε «αυτό είναι αγριοράδικο», «αυτό είναι λάπαθο», «αυτό τρώγεται», «αυτό είναι ξυνό», «εκείνο είναι δηλητηριώδες» κοκ. Ενώ για σένα θα ήταν όλα απλώς χόρτα. Γιατί δεν θα ήξερες τις «ιδιοσυγκρασίες» ας το πούμε έτσι των χόρτων.

 

Όπως ο αλλοπαθητικός γιατρός έχει εκπαιδευτεί χρόνια ολόκληρα, μέσα από την εμπειρία εκατοντάδων χρόνων άσκησης της Ιατρικής να αναγνωρίζει ασθένειες, έτσι και ο ομοιοπαθητικός γιατρός έχει εκπαιδευτεί να αναγνωρίζει ασθενείς, δηλαδή ιδιοσυγκρασίες.

 

Επάγγελμα, Παρούσα Νόσος και Ιδιοσυγκρασία

Μετά τις εξωλεκτικές πληροφορίες που έχουμε πάρει από τον ασθενή μας, αρχίζει η λεκτική επικοινωνία, η συνομιλία. Ρωτάμε το όνομα του, την ηλικία και το επάγγελμα. Το επάγγελμα έχει συχνά σημασία για μας. Π.χ ένας ιερωμένος που έχει μάθει να λειτουργεί σαν ιερέας παντού στη ζωή του, θα τείνει να φερθεί με μια συγκεκριμένη συμπεριφορά που συχνά είναι διαφορετική από τις ιδιοσυγκρασιακές του τάσεις. Μπορεί επίσης να δούμε έναν τσαπατσούλη σαν ιδιοσυγκρασία ασθενή, ο οποίος όμως επειδή είναι στρατιωτικός στο επάγγελμα χρόνια ολόκληρα, μπορεί να εμφανίζεται ως τακτικός, αλλά μόνον επιφανειακά. Μπορεί να τον δεις δηλαδή, λόγω επαγγέλματος με κοστούμι και γραβάτα αλλά η τσαπατσουλιά του κάπου θα φαίνεται, π.χ μπορεί να έχει στραβά δεμένη τη γραβάτα ή να φοράει την μιά κάλτσα διαφορετική από την άλλη κοκ.

 

Στη συνέχεια ο ομοιοπαθητικός γιατρός θα ξεκινήσει το ιστορικό του με αυτό που ενδιαφέρει πρώτιστα τον ασθενή. Ρωτάμε: «ποιό είναι το κύριο πρόβλημα που σε φέρνει σε μένα;» Είναι μια πολύ σημαντική ερώτηση γιατί άλλο λόγο θεωρεί σημαντικό μια ιδιοσυγκρασία και άλλον μια άλλη. Το τι είναι σημαντικό για κάθε άτομο είναι διαφορετικό και χαρακτηριστικό της ιδιοσυγκρασίας του ατόμου. Υπάρχει π.χ μια συκωτική ιδιοσυγκρασίες που δεν θα πάει ποτέ στο γιατρό για στεναχώρειες ή για άγχος αλλά η ίδια ιδιοσυγκρασία αν έστω και μία φορά πάθει «αφλογιστία» στη σεξουαλική πράξη, τότε θα τρέξει σε οποιονδήποτε γιατρό πιστεύει ότι θα την βοηθήσει με οποιοδήποτε κόστος. Ενώ μια άλλη ιδιοσυγκρασία θεωρεί ότι η τριχόπτωση ή τα ελάχιστα κιλά που έχει πάρει είναι το τέλος του κόσμου.

 

Επομένως ήδη είναι ένα στοιχείο για την ιδιοσυγκρασία του ασθενούς αυτό που προτάσσει ως σημαντικό και για το οποίο κυρίως προσέρχεται στο γιατρό. Πέραν του τι είναι σημαντικό γνωρίζουμε από την ομοιοπαθητική φαρμακολογία ότι κάθε ιδιοσυγκρασία έχει και συγκεκριμένες σωματικές προδιαθέσεις. Π.χ χρόνιες ημικρανίες εμφανίζουν κυρίως 3-4-5 ιδιοσυγκρασίες. Πρόωρη εκσπερμάτωση μία δύο άλλες. Έντονη και επίμονη ακμή κάποιες άλλες. Καρκίνο πιο συχνά κάποιες άλλες. Βέβαια καρκίνο μπορεί να αναπτύξουν όλες οι ιδιοσυγκρασίες, όπως και τις άλλες παθήσεις που αναφέραμε. Ουδείς εξαιρείται. Αλλά κάποιες είναι πολύ πιο συχνές. Έτσι όταν δούμε έναν ασθενή με την συγκεκριμένη πάθηση, μπορούμε να σκεφτούμε κατ’ αρχήν στα υπόψιν, τις συγκεκριμένες ιδιοσυγκρασίες που εμφανίζουν κατά κύριο λόγο τη συγκεκριμένη πάθηση.

 

Τροποποιητικές Συνθήκες των Σωματικών Συμπτωμάτων και Ιδιοσυγκρασία

Πληροφορίες για την ιδιοσυγκρασία του ασθενούς δεν μας δίνουν μόνον οι παθήσεις του αλλά και οι τροποποιητικές συνθήκες των κύριων του συμπτωμάτων. Π.χ οσφυαλγία. Άλλες ιδιοσυγκρασίες εμφανίζουν βελτίωση με την κίνηση και άλλες χειροτέρευση και σε άλλες δεν παίζει κανένα ρόλο. Σε κάποιες η υγρασία παίζει μεγάλο ρόλο σε άλλες όχι. Υπάρχουν ιδιοσυγκρασίες που βελτιώνεται η οσφυαλγία τους αν κάθονται με την μέση όρθια σαν σκουπόξυλο και μάλιστα όταν βάζουν και ένα μαξιλαράκι ή το χέρι τους πίσω για να κρατάει την οσφυϊκή καμπύλη. Υπάρχουν δηλαδή χαρακτηριστικές βελτιώσεις ή χειροτερεύσεις των συμπτωμάτων που μας κατευθύνουν προς συγκεκριμένες ιδιοσυγκρασίες.

 

Ακόμα και η ψυχική επίπτωση των σωματικών συμπτωμάτων είναι χαρακτηριστική. Κάποια ιδιοσυγκρασία με την εμφάνιση της οσφυαλγίας τείνει να φοβάται ότι έχει καρκίνο ή ότι θα μείνει παράλυτη, κάποια άλλη θέλει παρέα και παρηγοριά και κάποια άλλη τους διαολοστέλνει όλους και θέλει να μείνει μόνη της. Υπάρχουν οσφυαλγίες που χειροτερεύουν ή βελτιώνονται κάποιες συγκεκριμένες ώρες της ημέρας ή με κάποια συγκεκριμένη στάση του σώματος. Γι αυτό είμαστε σε αντίθεση στην Ομοιοπαθητική με τις γενικεύσεις που υπάρχουν στην Αλλοπαθητική όσον αφορά το τι πρέπει να κάνει κανείς όταν έχει να κάνει με μια συγκεκριμένη πάθηση. Δεν είναι όλοι οι ασθενείς που έχουν μια ασθένεια, το ίδιο. Δεν βελτιώνονται π.χ όλοι οι ασθενείς που έχουν οσφυαλγία με την ακινησία. Ούτε όσοι έχουν κολίτιδα βελτιώνονται με το να αποφεύγουν ξέρω γω τα χόρτα. Ο καθένας είναι μια ξεχωριστή περίπτωση ακριβώς γιατί είναι μια ξεχωριστή ιδιοσυγκρασία.

 

Εμείς ρωτάμε αυτές τις ιδιαιτερότητες ακριβώς για να κατευθυνθούμε προς την διάγνωση της ιδιοσυγκρασίας. Π.χ μια συγκεκριμένη συκωτική ιδιοσυγκρασία βολεύεται στον ύπνο μόνο στη στάση μπρούμυτα και επιμένει να βολεύεται έτσι ακόμη και σε προχωρημένη εγκυμοσύνη παρά τις αντιρρήσεις του γυναικολόγου. Άλλος ασθματικός αναπνέει καλύτερα στη ζέστη και άλλος θέλει να βγεί έξω καταχείμωνο για να μπορέσει να ανακουφιστεί. Πρόκειται για δύο διαφορετικές ιδιοσυγκρασίες. Δεν είμαστε μηχανές, αυτοκίνητα για να έχουμε όλοι την ίδια οδική συμπεριφορά. Ακόμα και τα αυτοκίνητα, όταν είναι διαφορετικές μάρκες έχουν το καθένα τις δικές του ιδιαιτερότητες και τον δικό τους ιδιαίτερο τρόπο οδήγησης και οδικής συμπεριφοράς. Και ένας καλός οδηγός το ξέρει πολύ καλά αυτό.

 

Επομένως όταν λέμε τροποποιητικές συνθήκες του συμπτώματος εννοούμε χρόνο, τόπο, στάση του σώματος, κίνηση, κλιματολογικές συνθήκες, περιοδικότητα του συμπτώματος, ψυχικές καταστάσεις κλπ. Ρωτάμε λοιπόν τον ασθενή για τις παθήσεις του, καταγράφουμε τα κύρια σωματικά συμπτώματα, π.χ βήχα, πόνο, εμετό κλπ και μετά ρωτάμε τις τροποποιητικές συνθήκες που επηρεάζουν τα συγκεκριμένα συμπτώματα.

 

Δείξε μου τον γονιό, φίλο και σύντροφο σου να σου πω ποιός είσαι

Ήδη από την εξωλεκτική συμπεριφορά του ασθενούς, τις παθήσεις του και τις τροποποιητικές συνθήκες των συμπτωμάτων του, έχουμε κατευθυνθεί σε κάποιες συγκεκριμένες ιδιοσυγκρασίες. Όσοι με έχουν δει στο ιατρείο να εξετάζω, θα έχουν διαπιστώσει ότι την ώρα που μιλάνε εκτός από την καταγραφή των συμπτωμάτων τους στο κομπιούτερ, σε ένα μικρό χαρτάκι δίπλα μου κάτι σημειώνω τελείως στενογραφικά. Είναι ένας μικρός κατάλογος των πιθανών ιδιοσυγκρασιών που μου θυμίζει το άτομο αυτό καθώς μιλάει. Τις γράφω και τις έχω στα υπόψιν ώστε στην πρόοδο του ιστορικού να τις επαληθεύσω ή να τις απορρίψω. Από αυτές συνήθως θα γίνει και η τελική διαφορική διάγνωση και η κατάληξη στην μία και μοναδική, την «όμοια» για τον ασθενή στη συγκεκριμένη φάση.

 

Επειδή συχνά «το μήλο πέφτει κάτω από τη μηλιά» μας ενδιαφέρει να ρωτήσουμε και το κληρονομικό ιστορικό όχι μόνον σαν ασθένεια αλλά και σαν ιδιοσυγκρασία. Συχνά τα παιδιά κληρονομούν τις μιασματικές τάσεις ή την ιδιοσυγκρασία των γονιών τους. Όταν επομένως μαζί με το παιδί προσέρχονται και οι γονείς, κόβοντας την ιδιοσυγκρασία των γονιών μπορούμε να πιθανολογήσουμε, ως ένα σημείο βέβαια, την ιδιοσυγκρασία των παιδιών. Γι αυτό ο λαός λέει «κατά μάνα, κατά κύρη...».

 

Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με τις συντροφικές και φιλικές σχέσεις. Ισχύει το «δείξε μου τον σύντροφο σου να σου πω ποιός είσαι» αλλά και το «δείξε μου τον φίλο σου να σου πω ποιός είσαι». Δεν σημαίνει αυτό ότι οι σύντροφοι είναι συνήθως ίδιες ιδιοσυγκρασίες. Συχνά είναι ανόμοιες ή και αντίθετες κατά το «τα ετερώνυμα έλκονται μεταξύ τους». Αλλά συνήθως σε συγκεκριμένους συνδυασμούς. Τείνουν να κολλάνε μεταξύ τους συγκεκριμένες ιδιοσυγκρασίες και αυτό το ξέρουμε από την κλινική εμπειρία. Και το ίδιο γίνεται και με τους φίλους. Υπάρχουν π.χ υποχωρητικές ιδιοσυγκρασίες που έχουν την τάση να προσκολλώνται σε κυρίαρχες ιδιοσυγκρασίες. Ή κυρίαρχες ιδιοσυγκρασίες που έχουν την τάση να μαζεύουν γύρω τους ως «αυλικούς», άτομα υποχωρητικά και άβουλα.

 

Πως τα ισχυρά χημικά φάρμακα αλλοιώνουν την ιδιοσυγκρασία

Στο ομοιοπαθητικό ιστορικό, ρωτάμε επίσης τι φάρμακα παίρνει ήδη το άτομο και τι θεραπείες έχει κάνει μέχρι σήμερα. Γιατί αυτά μπορεί να τροποποιούν τη συμπεριφορά του. Π.χ τα αντικαταθλιπτικά και τα αντιψυχωσικά φάρμακα, καταστέλλουν το άτομο και τροποποιούν, ως ένα σημείο βέβαια, την γνήσια ιδιοσυγκρασιακή του συμπεριφορά και αυτό πρέπει να το λάβουμε υπόψιν μας. Επίσης πρέπει να λάβουμε υπόψιν μας τις παρενέργειες ισχυρών χημικών φαρμάκων όπως η κορτιζόνη, οι αντιβιώσεις και άλλα. Π.χ δεν θα λάβουμε υπόψιν μας ως ιδιοσυγκρασιακό χαρακτηριστικό την τάση για δυσκοιλιότητα που έχει ένα άτομο λόγω παρενέργειας από χημικό φάρμακο. Σε άτομα που παίρνουν ψυχοφάρμακα μπορεί να ρωτήσουμε πως ήταν το άτομο σαν χαρακτήρας πριν τα αρχίσει, ώστε έτσι να δούμε την αληθή του ιδιοσυγκρασία.

 

-Η κορτιζόνη, μπορεί να επηρεάσει και την συμπεριφορά ενός ατόμου;

-Ναι, ως ένα σημείο μπορεί. Σίγουρα επηρεάζει τον σωματότυπο. Έχουμε το λεγόμενο «κορτιζονικό προσωπείο». Το άτομο γίνεται χοντρό στον κορμό, με λεπτά άκρα και πρησμένο πρόσωπο και λαιμό. Ή σου λέει ο ασθενής χαρακτηριστικά, ότι «από τότε που άρχισα αυτό το παλιοφάρμακο, έχω πολλά νεύρα και μελαγχολία». Ή μπορεί η χρόνια κατάχρηση μιας αφύσικης και ανθυγιεινής ουσίας να προκαλέσει την εμφάνιση μιας νέας ιδιοσυγκρασίας. Π.χ η χρόνια και έντονη χρήση καφέ μπορεί να κάνει το άτομο πολύ νευρικό, σπινταριστό, με αϋπνίες, πολλές στροφές στο μυαλό, υπερευαισθησία στους θορύβους και υπερκινητικότητα. Ή η χρόνια κατάχρηση του χασίς μπορεί να κάνει το άτομο να περιπέσει σε μια μόνιμη εικόνα «μαστουρώματος», όπου έχει θολό μυαλό, πάρα πολλές και γρήγορες και διαδοχικές σκέψεις, κρύα και υγρά χέρια και διάφορες παραισθήσεις.

 

-Όταν εμφανίζει αυτή την εικόνα λόγω κατάχρησης καφέ, θα του δώσουμε δυναμοποιημένη καφεϊνη σαν ομοιοπαθητικό φάρμακο;

-Όχι απαραίτητα. Μπορεί ναι, μπορεί και όχι. Ο άνθρωπος είναι ένα καταπληκτικό δημιούργημα γιατί έχει έναν καταπληκτικό Δημιουργό. Δεν μπαίνει σε καλούπια.

-Ανάλογα όμως με την εικόνα που σου δίνει, δεν του δίνεις το «όμοιο» φάρμακο;

-Σαφώς και του δίνω το εκάστοτε «όμοιο» με την εικόνα του φάρμακο. Δηλαδή το ομοιοπαθητικό φάρμακο που προέρχεται μετά από δυναμοποίηση της αυτούσιας φυτικής ή ορυκτής ουσίας η οποία όταν δόθηκε σε υγιείς πειραματανθρώπους, προκάλεσε αυτή την όμοια εικόνα. Προσέξτε το τελικό ομοιοπαθητικό φάρμακο δεν είναι η αυτούσια ορυκτή ή φυτική ουσία. Είναι η ουσία δυναμοποιημένη. Δηλαδή υπεραραιωμένη και ενεργοποιημένη μέσω διαδοχικών κρούσεων. Η αυτούσια ουσία προκαλεί ασθένεια σε υγιείς κατά την διαδικασία της «απόδειξης», η δυναμοποιημένη ως ομοιοπαθητικό φάρμακο πλέον, θεραπεύει την συγκεκριμένη ασθένεια σε ασθενείς.

 

Γενικά σωματικά και ψυχικά χαρακτηριστικά και Ιδιοσυγκρασία

Στη συνέχεια του ιστορικού μας θα προχωρήσουμε σε αυτό που ονομάζουμε ως κατ εξοχήν ομοιοπαθητικό ιστορικό. Δηλαδή θα ρωτήσουμε δύο πράγματα. Πρώτον τα γενικά σωματικά χαρακτηριστικά του ατόμου και δεύτερον τα γενικά ψυχικά του χαρακτηριστικά.

 

Ας ξεκινήσουμε από τα γενικά σωματικά χαρακτηριστικά. Ρωτάμε αν ζεσταίνεται ή αν κρυώνει, αν ιδρώνει εύκολα ή δύσκολα, αν μυρίζει άσχημα ο ιδρώτας του, αν του αρέσουν ή αν απεχθάνεται τα γλυκά, τα αλμυρά, τα ξυνά, το λίπος, τα παγωμένα νερά και το γάλα. Σε ποιά στάση βολεύεται καλύτερα όταν κοιμάται, π.χ μπρούμυτα, ανάσκελα ή στο πλάϊ. Αν τρέχει το βράδυ σάλιο από το στόμα στο μαξιλάρι, αν του αρέσει το βουνό ή η θάλασσα κοκ.

 

Στα γενικά ψυχικά χαρακτηριστικά ρωτάμε αν έχει έντονα νεύρα ή αν είναι γενικά ήρεμος. Αν εκφράζει τα νεύρα του και με ποιό τρόπο. Ποιές συμπεριφορές των άλλων τον εκνευρίζουν και γιατί. Αν είναι τακτικός ή τσαπατσούλης. Αν είναι εσωστρεφής ή εξωστρεφής. Αν κλαίει εύκολα. Τι φόβους έχει. Τι ιδέα έχει για τον εαυτό του, την εξυπνάδα του, την προσωπικότητα του. Τι βιβλία του αρέσει να διαβάζει και τι ταινίες του αρέσει να βλέπει. Ποιά ήταν ή είναι τα όνειρα του, οι επιδιώξεις και οι φιλοδοξίες του στη ζωή. Τα «θέλω» του. Αν είναι ή όχι ευχαριστημένος από τη ζωή του και τι αλλαγές θα ήθελε. Τον τρόπο που αντιμετωπίζει ή αντιμετώπισε σημαντικές καταστάσεις στη ζωή του, όπως π.χ έναν χωρισμό, έναν θάνατο προσφιλούς προσώπου, επαγγελματικά προβλήματα, οικονομικά προβλήματα, συντροφικά και οικογενειακά προβλήματα. Δηλαδή τι ένοιωσε, τι σκέφτηκε και πως συμπεριφέρθηκε.

 

Κάθε φορά που ρωτάμε κάτι από τα πιο πάνω, καταγράφουμε την απάντηση και βλέπουμε σε ποιά ή ποιές ιδιοσυγκρασίες ταιριάζει. Αφού τελειώσουμε τις ερωτήσεις μας ήδη έχουμε κατευθυνθεί προς ορισμένες 3-4 συγγενικές ιδιοσυγκρασίες οι οποίες ταιριάζουν σε μεγάλο βαθμό με την συνολική εικόνα του ατόμου, ψυχική και σωματική. Στη συνέχεια θα εξετάσουμε με προσοχή την κάθε πιθανή υποψήφια ιδιοσυγκρασία σε σχέση με τα ευρήματα μας και θα καταλήξουμε στην πλέον «όμοια» με αυτήν του ασθενούς μας. Και αυτήν θα συνταγογραφήσουμε ως ομοιοπαθητικό φάρμακο.

 

Τελείωσε η δουλειά μας με τον ασθενή; Όχι ακόμα. Πρέπει να εξηγήσουμε μερικά πράγματα στον ασθενή μας. Δεν ισχύει το «ήλθεν, είδεν και απήλθεν», ως αμέτοχος, παθητικός «ανακρινόμενος». Πρέπει να του δώσουμε ένα συμπέρασμα από την όλη διαδικασία. Να του εξηγήσουμε με απλά λόγια από τι πάσχει και γιατί. Τι περαιτέρω εργαστηριακές ή άλλες εξετάσεις χρειάζεται να κάνει και τι τροποποιήσεις πιθανόν να γίνουν στην ήδη υπάρχουσα αγωγή του. Πρέπει επίσης να του πούμε, τι περιμένουμε από την ομοιοπαθητική μας εμπειρία, όσον αφορά την έκβαση της ασθένειας του.

 

Θα του δώσουμε επίσης οδηγίες όσον αφορά το πως θα παίρνει τα φάρμακα του, πότε θα επικοινωνήσει μαζί μας για ενημέρωση έστω τηλεφωνική και πότε θα τον ξαναδούμε. Ακόμη είναι σωστό να τον ενημερώσουμε, με βάσει την εμπειρία μας, πόσο περίπου θα κρατήσει η θεραπεία του. Επίσης τι μπορεί να κάνει ο ίδιος στην καθημερινή του ζωή ώστε να βοηθήσει τον οργανισμό του και την ψυχολογία του. Σε θέματα διατροφής, άσκησης ή αποφυγής καταχρήσεων και στρεσογόνων παραγόντων.

 

Το φαινόμενο της θεραπευτικής κρίσης

Θα πρέπει επίσης να τον ενημερώσουμε όσον αφορά το ενδεχόμενο, την πρώτη ή τις πρώτες λίγες μέρες θεραπείας να έχει την λεγόμενη «θεραπευτική κρίση». Η θεραπευτική κρίση, είναι μία κρίση, δηλαδή μία προσωρινή και ακίνδυνη έξαρση ήδη υπαρχόντων σωματικών μόνο συμπτωμάτων και η οποία είναι θεραπευτική, δηλαδή προκαλείται από τον οργανισμό σαν υγιής εκτόνωση και ακολουθείται πάντα από θεραπευτική γενική βελτίωση. Συμβαίνει μόνο σε ήδη υπάρχουσες σωματικές παθήσεις και κυρίως σε πονοκεφάλους ή σε ορισμένα ήδη υπάρχοντα δερματικά και μόνο τις πρώτες λίγες ώρες ή μέρες από την έναρξη της θεραπείας.

 

Είναι έντονη έξαρση αλλά με γρήγορη ύφεση και στη συνέχεια βελτίωση σε σύγκριση με την προ της θεραπείας κατάσταση. Π.χ αν ένα άτομο έχει ημικρανίες καθημερινά προ της θεραπείας, μπορεί να έχει μια έντονη ημικρανία την πρώτη μέρα με την λήψη του ομοιοπαθητικού φαρμάκου και μετά να έχουμε μια σημαντική βελτίωση και να έχει σταδιακά μέσα σε μερικές μέρες πιο ήπιες ημικρανίες, πολύ πιο αραιά και με μικρότερη διάρκεια μέχρι και την σταδιακή πλήρη θεραπεία των χρόνιων ημικρανιών.

 

Δεν πρόκειται ποτέ για κάτι επικίνδυνο, ούτε και είναι σε καμμία περίπτωση παρενέργεια του φαρμάκου. Ίσα-ίσα είναι κάτι θετικό, ευεργετικό και θεραπευτικό. Είναι ελεγχόμενο γιατί γίνεται από τον ίδιο τον οργανισμό λόγω κινητοποίησης των θεραπευτικών του μηχανισμών. Θα λέγαμε ότι σαν συχνότητα συμβαίνει σε ποσοστό 10 έως 30% των ασθενών. Δεν είναι απαραίτητο να συμβεί για να πάει καλά ένας ασθενής και συμβαίνει μόνο την πρώτη ή τις πρώτες μέρες του πρώτου μήνα θεραπείας. Όχι σε επόμενες συνταγογραφήσεις. Μοιάζει λίγο με το να βάζεις απότομα την πρώτη ταχύτητα στο αυτοκίνητο και το απότομο γκάζι. Ταρακουνιέται λίγο το αμάξι αλλά έχει μια δυνατή εκκίνηση.

 

Υπάρχουν ορισμένοι ομοιοπαθητικοί γιατροί που με τις απόψεις τους δημιούργησαν μια παρανόηση στον γενικό πληθυσμό, όσον αφορά την θεραπευτική κρίση. Λένε π.χ ορισμένοι ασθενείς ότι «η Ομοιοπαθητική είναι σαν την ψυχανάλυση, στην αρχή σου βγάζει όλα σου τα προβλήματα πιο έντονα και για αρκετό καιρό και όταν καθαρίσεις, μετά από μήνες, τότε γίνεσαι καλά». Ουδέν αναληθέστερον. Ποτέ η Ομοιοπαθητική δεν χειροτερεύει ψυχικά προβλήματα. Ούτε χειροτερεύει όλα τα σωματικά προβλήματα. Συμβαίνει κυρίως σε χρόνιους πονοκεφάλους ή σε χρόνια δερματικά. Ούτε επιδεινώνει ποτέ ζωτικές λειτουργίες του ανθρώπινου οργανισμού γι αυτό και δεν είναι ποτέ μα ποτέ επικίνδυνη.

 

Τα κριτήρια για να θεωρήσουμε μια αρχική έξαρση σωματικών συμπτωμάτων ως θεραπευτική κρίση είναι τα εξής. Πρώτον πρέπει να έχουμε έξαρση ήδη υπαρχόντων συμπτωμάτων. Δεύτερον, αυτή η έξαρση είναι συνήθως έντονη, αρχίζει τις πρώτες ώρες ή έστω μέρες και κρατάει για ώρες ή λίγες μέρες και μετά υποχωρεί συνήθως απότομα, αφήνοντας πίσω της βελτίωση όχι μόνον της έξαρσης αλλά και της πρό της θεραπείας κατάστασης. Τρίτον, ο ασθενής βελτιώνεται σταδιακά όχι μόνον στο σύμπτωμα το οποίο αρχικά χειροτέρευσε, αλλά και σε όλα σχεδόν τα άλλα του συμπτώματα από άλλες παθήσεις. Π.χ βελτιώθηκε ο πονοκέφαλος του, αλλά βελτιώθηκε και η κολίτιδα του, οι αϋπνίες του, τα δερματικά του και η περίοδος στις γυναίκες. Τέταρτον ο ασθενής βελτιώνεται σαφώς και ψυχικά σε σχέση με την προ της θεραπείας κατάσταση του. Βλέπουμε λοιπόν ότι μετά την πρόσκαιρη θεραπευτική κρίση ότι έχουμε μια σταδιακή μεν αλλά συνολική ψυχική και σωματική βελτίωση.

 

Αν δεν ισχύουν όλα τα πιο πάνω κριτήρια και έχουμε π.χ μια σταδιακή χειροτέρευση του ασθενούς παρά την χορήγηση της ομοιοπαθητικής θεραπείας τότε υπάρχουν διάφορα ενδεχόμενα. Π.χ μπορεί ως γιατροί να μην επιλέξαμε το κατάλληλο ομοιοπαθητικό φάρμακο, να μην κινητοποιήθηκε ο οργανισμός του και να συνεχίσει την πρό της θεραπείας κατηφόρα του. Δηλαδή με απλά λόγια να μην τον βοηθήσαμε παρά τις φιλότιμες μας προσπάθειες. Μπορεί επίσης να έγινε αυτό, επειδή ναι μεν του δώσαμε το κατάλληλο ομοιοπαθητικό φάρμακο, αλλά έπινε καφέδες ή ουσίες με καφεϊνη και μας αντιδότησε την θεραπεία και έτσι συνέχισε την πρό της θεραπείας κατηφόρα του. Ή μπορεί να πέρασε κάποια έντονη στεναχώρεια παράλληλα με την θεραπεία και αυτό να αναίρεσε κάθε προσπάθεια μας για βελτίωση του παρά την κινητοποίηση του οργανισμού του. Ή μπορεί να έχει μια ανίατη σωματική πάθηση που έχει πάρει τον δρόμο της χωρίς γυρισμό. Αλλά σε τέτοια περίπτωση θα έχουμε έστω και μια πρόσκαιρη σωματική βελτίωση και σίγουρα μια ψυχική βελτίωση παρά την σωματική κατηφόρα.

 

Εξέλιξη της υγείας του ασθενούς με την ομοιοπαθητική θεραπεία

Όταν θα μου έρθει ο ασθενής μετά συνήθως από ένα μήνα ομοιοπαθητικής αγωγής τότε θα ρωτήσω πως πήγαν ένα-ένα τα συμπτώματα της κύριας νόσου για την οποία και μου ήρθε. Θα ρωτήσω επίσης πως πήγαν τα υπόλοιπα δευτερεύοντα προβλήματα υγείας που πιθανώς είχε. Στη συνέχεια θα ρωτήσω πως πήγε η γενική του σωματική κατάσταση. Δηλαδή οι δυνάμεις του, η όρεξη του για φαγητό, η σεξουαλική του διάθεση, ο ύπνος του, η περίοδος στις γυναίκες, οι κενώσεις κλπ. Θα ρωτήσω επίσης πως πήγε η ψυχική του διάθεση, τα νεύρα του, το κέφι του, η υπομονή του και αν αντιμετώπισε πιο ψύχραιμα συνήθεις καταστάσεις στη ζωή του. Γιατί περιμένω βελτίωση σε όλους αυτούς τους τομείς. Σταδιακά βέβαια και όχι σε όλους ταυτόχρονα και ανάλογα με τις συνθήκες της ζωής του και το τι του έχει πιθανώς συμβεί στο μήνα αυτό στη δουλειά του, στην οικογένεια του ή στην προσωπική του ζωή.

 

Ανάλογα με την χρονιότητα και βαρύτητα των συμπτωμάτων και παθήσεων θα είναι και το πότε θα αρχίσει η βελτίωση τους αλλά και το πόσο έντονη και ριζική θα είναι. Στα συνήθους βαρύτητας συμπτώματα μπορεί να δούμε βελτίωση και από τις πρώτες ώρες ή μέρες. Τα περισσότερα συμπτώματα βελτιώνονται σαφώς ή έστω και λίγο μέσα στον πρώτο μήνα της θεραπείας. Ελάχιστες φορές σε πολύ βαριά και χρόνια σωματικά συμπτώματα δεν βλέπουμε καμμία βελτίωση μέσα στον πρώτο μήνα. Αλλά έχουμε σχεδόν πάντα βελτίωση της γενικής σωματικής κατάστασης και της ψυχικής διάθεσης και αυτό είναι ένα σημαντικό κριτήριο ότι ο ασθενής πήρε μπρός και ότι είμαστε στη σωστή κατεύθυνση. Άρα είναι ζήτημα χρόνου και υπομονής η συνολική βελτίωση.

 

Η θεραπεία δεν είναι μια σταθερή ανοδική γραμμή. Δεν είναι τρία βήματα μπρός, άλλα τρία τον επόμενο μήνα, άλλα τρία τον τρίτο μήνα, σύνολον 9 και τελειώσαμε. Δεν είμαστε μηχανές. Είμαστε ζωντανοί παλλόμενοι οργανισμοί, παλλόμενα ψυχοσωματικά όντα. Ζούμε συχνά υπό αντίξοες προσωπικές, οικογενειακές, εργασιακές και κοινωνικές συνθήκες και όλα αυτά μπορεί να επηρεάσουν την πορεία της θεραπείας μας, είτε αρνητικά είτε και θετικά. Επομένως συχνά έχουμε να κάνουμε με τρία βήματα μπρός, ένα πίσω, ξανά τρία βήματα μπρός κοκ. Υπάρχει δηλαδή μια σταδιακή, έστω και με μικρά σκαμπανεβάσματα, σημαντική γενική ψυχοσωματική βελτίωση. Και αυτό το νοιώθει σαφώς ο ασθενής και το εκτιμά και κάνει υπομονή. Γιατί ξέρει ότι στην Ομοιοπαθητική δεν πάμε να μπαλώσουμε ή να κουκουλώσουμε. Πάμε να θεραπεύσουμε. Συνολικά και ριζικά. Κατά το δυνατόν τουλάχιστον. Γιατί δεν είμαστε θεοί, ούτε και ισχυριζόμαστε ότι έχουμε «μαγικά χαπάκια».

 

Αλλά αυτό που είναι σημαντικό είναι ότι η Ομοιοπαθητική δεν θεραπεύει μόνο τα συμπτώματα και την οξεία νόσο. Θεραπεύει και τις χρόνιες προδιαθέσεις του ατόμου, με αποτέλεσμα να μην ξανακυλάει εύκολα στα ίδια. Επίσης βελτιώνει την γενική του σωματική κατάσταση και βελτιώνει σαφώς την ψυχική διάθεση του ατόμου. Ανεβάζει ουσιαστικά το επίπεδο υγείας του ατόμου ψυχικά και σωματικά. Αυτό τον κάνει να λειτουργεί καλύτερα στην εργασία του, στην συντροφική και οικογενειακή του σχέση και στην κοινωνία γενικότερα.

 

Πως τσεκάρουμε την αλήθεια των απαντήσεων του ασθενούς;

-Κάποιες απαντήσεις σε ερωτήματα που θέτετε στον ασθενή, έχουν να κάνουν με το πόσο καλό «γνώθι σαυτόν» έχει ο ασθενής. Όταν π.χ τον ρωτάτε αν νευριάζει, αυτός έχει άλλο μέτρο για τα νεύρα από ότι έχουν οι άλλοι γύρω του. Άρα αυτός μπορεί να θεωρεί τον εαυτό του ότι είναι τέρας ηρεμίας αλλά τελικά μπορεί να μην είναι. Ή μπορεί να μην έχει αντίληψη των πραγμάτων γιατί μπορεί να μην έχει προβληματιστεί. Πως βγάζει άκρη ο ομοιοπαθητικός γιατρός; Αξιολογείται ακόμη και η αλήθεια του ατόμου;

-Βεβαίως.

-Ενώ ξέρω ότι δεν είναι η αντικειμενική αλήθεια, τότε το αξιολογώ;

-Σαφώς. Σαφέστατα. Και αυτό είναι το πιο σημαντικό διαγνωστικό στοιχείο, σημαντικότερο από όλα τα υπόλοιπα. Θα σου πω ένα παράδειγμα.

-Και πως καταλαβαίνω ότι είναι η αντικειμενική αλήθεια;

-Με τον συνδυασμό εμπειρίας και διασταύρωσης των σωματικών με τα ψυχικά χαρακτηριστικά. Τα σωματικά χαρακτηριστικά και συμπτώματα δεν ψεύδονται. Είναι αντικειμενικά. Δεν έχουν την υποκειμενικότητα των ψυχικών.

-Θα μπορούσε να υπάρχουν και παράλληλες ερωτήσεις για να αποκαλύψετε την αλήθεια;

-Ναι βέβαια. Διερευνούμε το άτομο με διάφορους τρόπους. Με ιδιαίτερες ερωτήσεις π.χ που σκοπεύουν να μας ξετρυπώσουν τον λαγό. Σας λέω π.χ ένα κλασσικό παράδειγμα που λέω στους φοιτητές μου.

 

Μια κυρία κάθεται στην καρέκλα του ιατρείου, έρχεται με τον άντρα της και είναι τυπική και μαζεμένη. Ρωτάω εγώ, ο γιατρός: «από νεύρα πως τα πάμε;», «φυσιολογικά γιατρέ». «τα προσωπικά σου τα κουβεντιάζεις, τα λές;», «κανονικά γιατρέ». «Φόβους έχεις;», «Όπως όλος ο κόσμος γιατρέ». «Με την τάξη πως τα πας;», «Νορμάλ γιατρέ». Για να μην τα πολυλογώ, σε όλες τις ερωτήσεις μου απαντούσε στερεότυπα και μονολεκτικά σχεδόν δηλαδή «νορμάλ», «φυσιολογικά», «κανονικά», «όπως όλος ο κόσμος». Δεν ρωτάω τίποτα άλλο, γράφω κατ’ ευθείαν την συνταγή και φεύγουνε. Και ο εκπαιδευόμενος γιατρός που καθόταν δίπλα μου και όλη την ώρα τρωγότανε, μόλις έκλεισε η πόρτα, ξέσπασε: «Μα καλά, τι στο καλό συμπέρασμα έβγαλες από αυτή την μονόχνωτη γυναίκα; Αφού σε τίποτα δεν σου απάντησε. Σε τίποτα δεν σου έδωσε πληροφορία:»

 

Και του απάντησα όπως απαντώ τώρα σε σας. Μα αυτό είναι το κύριο χαρακτηριστικό, η κύρια πληροφορία που βοούσε όλη την ώρα με τον δικό της τρόπο. Ότι απέφευγε έντεχνα και συστηματικά να δώσει κάποιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό. Όλη της η έγνοια ήταν να παρουσιαστεί σε όλα νορμάλ. Σε όλα φυσιολογική, κανονική, στο μέσο όρο. Δεν ήθελε να εξέχει τίποτα από το ίματζ της. Ε αυτό είναι το βασικό διαγνωστικό στοιχείο. Αυτή η ειδικού τύπου εσωστρέφεια η οποία έθεσε και την διάγνωση μαζί με τα σωματικά συμπτώματα.

 

Ένα άλλο παράδειγμα. Μπαίνει μέσα η κυρία η οποία επιμένει να έρθει και ο σύζυγος στο γραφείο, και όχι τυχαία όπως θα δείτε στη συνέχεια. Κάθεται και πριν πω οτιδήποτε βγάζει δήθεν τυχαία ένα «άχ» για να την ρωτήσω εγώ «Μα γιατί αναστενάζετε;». Εγώ μπαίνω στο παιχνίδι της επίτηδες για να μπορέσω να βγάλω τον λαγό. Ρωτάω: «Μα τι συμβαίνει, γιατί αναστενάζετε;» και αρχίζει από μέρους της η θεατρική παράσταση: «Άχ γιατρούλη μου, υποφέρω. Σε παρακαλώ, σε ικετεύω, έμαθα ότι μόνο εσύ θα με κάνεις καλά, έρχομαι συστημένη από την κ. Τάδε. Μου είπε τα καλύτερα λόγια για σας, πίνει νερό στο όνομα σας...κλπ κλπ»

 

Και αρχίζει ένα ατελείωτο μπλά-μπλά, με υπερβολές, πηδώντας από το ένα θέμα στο άλλο και να μου λέει πόσο υπερευαίσθητη είναι, πόσο θυσιάζεται για όλους τους άλλους, πόση παθολογική αγάπη έχει στα παιδιά της, πόσο καϋμένη είναι, πόσο θρήσκα και καλός άνθρωπος είναι, και πόσο χρυσός και καλός άνθρωπος είναι ο άντρας της αλλά είναι και νευρικός και δεν την καταλαβαίνει και την μαλλώνει και υποφέρει κλπ κλπ. Και τρέχει τα παιδιά της που είναι πλέον 20 και 25 χρονών και τους λέει «ντύσου, φάει, πρόσεχε» και άμα αργήσουν να γυρίσουν μένει ξάγρυπνη και ανήσυχη και η μεγάλη της κόρη έχει κάνει και ένα παιδάκι και δεν το προσέχει όπως πρέπει γιατί είναι νέα και «δεν ξέρει» και αυτή ανησυχεί και για το εγγονάκι της γιατί «το παιδί του παιδιού μου είναι δυό φορές παιδί μου», κλπ κλπ.

 

Και όταν φεύγει η κυρία ρωτάω τον εκπαιδευόμενο γιατρό. «Πως την είδες την κυρία; Πως σου φάνηκε σαν άτομο;». «Πω πω πω τι καλό και ευαίσθητο και συναισθηματικό και δοτικό άτομο! Και πόσο ταλαιπωρημένη είναι από όλους!» Και εγώ του λέω, αστειευόμενος «απορρίπτεσαι! Σε δουλεύει ο ασθενής ψιλό γαζί». Ο εκπαιδευόμενος μου γιατρός, λόγω απειρίας και λόγω της ψωρικής του ιδιοσυγκρασίας και της καλής του πρόθεσης, ότι άκουγε το πίστευε. Μα έτσι δεν είσαι ομοιοπαθητικός γιατρός. Είσαι ένας παρηγορητής. Αν εμπλέκεσαι συναισθηματικά στο τι σου παρουσιάζει ο ασθενής, παύεις να είσαι αντικειμενικός και απροκατάληπτος και κάνεις λάθος.

 

Αν ο ασθενής είναι ψωρικός και σου μιλάει με ειλικρίνεια για τον εαυτό του μπορεί και να μην πέσεις έξω, γιατί υπάρχουν και πραγματικά ευαίσθητα και δοτικά άτομα. Αν όμως έχεις να κάνεις με συφιλιτικά διαστροφικά άτομα που το παίζουν ευαίσθητα και καϋμένα και εσύ το χάψεις όλο αυτό το παραμύθι, τότε έκανες λάθος στη διάγνωση του χαρακτήρα του άλλου και άρα δεν θα τον θεραπεύσεις αφού θα δώσεις λάθος φάρμακο. Δεν θα προκαλέσεις παρενέργειες αλλά δεν θα θεραπεύσεις βέβαια.

 

Το θέμα μας δεν είναι ούτε να κανακέψουμε και να κολακεύσουμε τον ασθενή, ούτε βέβαια να είμαστε ιδιαίτερα καχύποπτοι και αρνητικοί απέναντι τους μπας και μας ξεγελάσει. Χαλαροί και απροκατάληπτοι πρέπει να είμαστε. Με ανοιχτές τις κεραίες μας. Με ενδιαφέρον να τον βοηθήσουμε αλλά χωρίς να παίζουμε τα διανοητικά παιχνίδια του δικού του μυαλού και χωρίς να εμπλέκουμε στην όλη εξέταση τα παιχνίδια του δικού μας μυαλού. Απροκατάληπτοι χωρίς να είμαστε παγοκολώνες.

 

Τα κυριαρχικά άτομα δεν εξασκούν πάντα την κυριαρχία τους άμεσα. Συχνά έχουν την ικανότητα να ενδύονται την μάσκα του υποχωρητικού και ταλαιπωρημένου ατόμου και έτσι με συναισθηματικούς εκβιασμούς και προκαλώντας ενοχές στους γύρω τους καταφέρνουν να κάνουν το δικό τους με έμμεσο τρόπο. Όπως στο παράδειγμα που αναφέραμε. Εμείς οι γιατροί πως θα βγάλουμε άκρη; Πως θα ξεχωρίσουμε π.χ ένα ψωρικό και πραγματικά ευαίσθητο άτομο από ένα συφιλιτικό και φαινομενικά ευαίσθητο άτομο; Υπάρχουν τρόποι. Πρώτον από την υπερβολή στην έκφραση. Δεύτερον από το γεγονός ότι ήθελε να φέρει και τον σύζυγο μέσα για να μπορεί να κάνει το σώου της. Τρίτον από τις αντιφάσεις. Π.χ από την μιά τον λέει «χρυσό και καλό άνθρωπο» και από την άλλη αμέσως τον κατηγορεί ότι δεν την καταλαβαίνει και την βασανίζει. Τέταρτον από το γεγονός ότι χρησιμοποιεί την «παθολογική» της αγάπη και φροντίδα για τα παιδιά για να τα ελέγχει ακόμα και όταν είναι ενήλικα. Και πέμπτον γιατί θέλει να επεκτείνει την κυριαρχία της και στα εγγόνια. Και έκτον από την εμπειρία από ανάλογες περιπτώσεις και από την καλή γνώση της Ομοιοπαθητικής Φαρμακολογίας.

 

Χημικά φάρμακα και ομοιοπαθητική θεραπεία

-Αν σας έρθει ένας ασθενής με έντονο πόνο που δεν μπορεί να περιμένει, θα δώσετε μόνο ομοιοπαθητικά ή θα δώσετε και παυσίπονα;

-Θα πάρει και τα παυσίπονα του, θα πάρει και τα ομοιοπαθητικά. Δεν τσακώνονται μεταξύ τους.

-Σε ένα αλλεργικό σοκ, θα δώσετε κορτιζόνη; Όμως η κορτιζόνη αντιδοτεί τα ομοιοπαθητικά φάρμακα.

-Όχι, δεν τα αντιδοτεί. Είναι λάθος αυτή η άποψη. Ταλαιπωρεί βέβαια τον οργανισμό και καταστέλλει την άμυνα του, το ανοσολογικό σύστημα,  γι αυτό προσπαθούμε να την αποφεύγουμε, αλλά δεν αντιδοτεί τα ομοιοπαθητικά φάρμακα αυτά καθ’ αυτά. Γι αυτό όταν είναι απαραίτητη θα την δώσουμε. Δεν πρέπει να είμαστε φανατικοί και να πούμε, ποτέ δεν θα δώσω αλλοπαθητικά φάρμακα. Μόνο ομοιοπαθητικά. Ότι χρειαστεί θα δώσουμε και ότι χρειαστεί θα κάνουμε. Με κύριο κριτήριο κάθε φορά το συμφέρον του ασθενούς. Στην πράξη βέβαια, εγώ προσωπικά ελάχιστες φορές σύστησα κορτιζόνη ή αντιβίωση ή ισχυρά φάρμακα. Προτιμούσα να καλύπτω την περίπτωση με ομοιοπαθητικά φάρμακα.

 

Ο ομοιοπαθητικός γιατρός οφείλει να φροντίσει τον ασθενή που του έρχεται συνολικά. Να τον αναλάβει, εφόσον μπορεί, συνολικά. Οφείλει να εκφράσει τη γνώμη του για το κατά πόσον η διάγνωση της ασθένειας με την οποία έρχεται ο ασθενής είναι ορθή ή όχι. Οφείλει όταν τα πράγματα δεν είναι ξεκάθαρα να παραγγείλει όποια εργαστηριακή ή παρακλινική εξέταση χρειάζεται. Όταν υπάρχουν συμπτώματα, θα πρέπει να εξετάσει κλινικά τον ασθενή του, π.χ να κάνει ψηλάφηση, ακρόαση, επίκρουση, να πάρει την πίεση, να ακούσει την καρδιά κλπ κλπ, όπως ένας οποιοσδήποτε αλλοπαθητικός γιατρός. Οφείλει να εκφράσει τη γνώμη του για τυχόν επεμβάσεις που προτείνονται από άλλους συναδέλφους και οφείλει να κάνει το ίδιο και για τα φάρμακα που ήδη παίρνει ο ασθενής.

 

Εγώ ποτέ δεν βλέπω τον ασθενή μόνο σαν ομοιοπαθητικός γιατρός. Δεν ασχολούμαι μόνο να ρωτήσω για την ιδιοσυγκρασία του. Τον βλέπω πάντα σαν γιατρός. Για μένα δεν μπορείς να τα ξεχωρίσεις τα πράγματα. Μπορεί να τον βλέπω και με τον ομοιοπαθητικό τρόπο σαν διάγνωση και θεραπεία αλλά πρώτα τον βλέπω σαν κλασσικός γιατρός. Και όπου χρειαστεί θα τον παραπέμψω και στον ειδικό αλλοπαθητικό γιατρό, π.χ στον γυναικολόγο, στον ψυχίατρο, στον λαρυγγολόγο κοκ. Και όπου χρειαστεί θα παραγγείλω εξετάσεις και όπου χρειαστεί θα παραπέμψω σε εγχείρηση ή στο νοσοκομείο για κάτι επείγον. Είναι αυτονόητα πράγματα αυτά. Δεν έχω καμμία προκατάληψη να χρησιμοποιήσω τις κλασσικές μου ιατρικές γνώσεις και τα μέσα της σύγχρονης ιατρικής για το καλό του ασθενούς μου.

 

Αλλά ταυτόχρονα έχω και την υποχρέωση όταν ο ασθενής μου είναι φορτωμένος με άχρηστα φάρμακα ή επικίνδυνα φάρμακα να του τα κόψω. Άλλες φορές άμεσα όταν κινδυνεύει η ζωή του από αυτά και άλλες φορές σταδιακά και με ασφάλεια. Η τακτική είναι ότι αρχικά ο ασθενής παίρνει και τα χημικά φάρμακα που έπαιρνε και παίρνει και τα ομοιοπαθητικά. Σταδιακά, όταν αρχίζει να βελτιώνεται κλινικά ο ασθενής και όταν επιβεβαιώσουμε και την βελτίωση του με εξετάσεις, κόβουμε προοδευτικά τα χημικά φάρμακα και κάποια στιγμή όταν υπάρξει πλήρης θεραπεία, τότε κόβουμε και τα ομοιοπαθητικά. Δεν χρειάζεται να τα παίρνει μια ζωή.

 

Κακά τα ψέματα σήμερα υπάρχει μια πολυφαρμακία, μια κατάχρηση φαρμάκων. Πολλά φάρμακα δίνονται για άλλους λόγους. Και πολλές εξετάσεις γίνονται για άλλους λόγους. Και πολλές επεμβάσεις γίνονται για άλλους λόγους. Και προσέξτε, δε λέω ότι αυτό γίνεται μόνο από τους «κακούς» αλλοπαθητικούς γιατρούς, ενώ οι «καλοί» ομοιοπαθητικοί γιατροί είναι αθώες περιστερές. Μακριά από μένα τέτοιοι ρατσισμοί. Παντού υπάρχουν καλοί και κακοί επαγγελματίες. Σε όλους τους χώρους. Παντού υπάρχουν επίορκοι γιατροί. Και στους αλλοπαθητικούς και στους ομοιοπαθητικούς και στους βελονιστές και σε όλους.

 

Είναι επομένως καθήκον του ευσυνείδητου γιατρού να επανεξετάσει την περίπτωση οποιουδήποτε νέου ασθενούς του και χωρίς προκατάληψη απέναντι στον προηγούμενο γιατρό και θεραπεία και χωρίς να κατηγορήσει προσωπικά τον προηγούμενο γιατρό, να πει την ιατρική του γνώμη και να προτείνει στον ασθενή αυτό που θεωρεί καλύτερα, με μόνο κριτήριο το συμφέρον της υγείας του ασθενούς του.

 

Πολυφαρμακία και Ομοιοπαθητική

Λέω π.χ ένα παράδειγμα. Πρόσφατα διάβασα μια έρευνα έγκριτου αναπληρωτού καθηγητή Φαρμακολογίας ο οποίος έδειξε ότι από τους 100 επίσημα διεγνωσμένους ασθενείς ως υπερτασικούς, οι 70 και πλέον δεν έχουν υπέρταση. Η «ταμπέλα» της υπέρτασης τέθηκε με δυό τρείς μόνο σκόρπιες μετρήσεις και ιδιαίτερα αν το άτομο ήταν ηλικιωμένο, του δόθηκε κατ’ ευθείαν αντιϋπερτασική αγωγή.

 

Και πράγματι αυτό είναι και προσωπική μου ιατρική εμπειρία. Πολύ συχνά οι ασθενείς που μου έρχονται και οι οποίοι παίρνουν φάρμακα για την πίεση, έχουν ταμπελοποιηθεί με λάθος τρόπο. Με μια δυό μετρήσεις. Μπορεί δηλαδή κάποια στιγμή να στεναχωρέθηκαν από κάτι, να ανέβασαν περιστασιακά πίεση και να τους δόθηκαν φάρμακα. Από εκεί και πέρα ο γιατρός που τους τα έδωσε δεν τους τα κόβει, έστω και αν βελτιώθηκαν. Είναι η γνωστή στιχομυθία: «Πόσο καιρό θα τα παίρνω ακόμα γιατρέ;» «Συνέχεια...άλλωστε έχεις και μια κάποια ηλικία, να τα παίρνεις προληπτικά, καλό σου κάνουν». Η ρήση του Ιπποκράτη «ωφελέειν μη βλάπτειν», πάει περίπατο. Λίγοι γιατροί δυστυχώς μπαίνουν στη διαδικασία του να βάλουν στη ζυγαριά το προσδοκώμενο κέρδος στην υγεία του ασθενούς από την λήψη των χημικών φαρμάκων με την προσδοκώμενη ζημιά από τις τυχόν παρενέργειες του χημικού φαρμάκου.

 

Πολλές φορές μπαίνει στη μέση και η νομική κάλυψη του γιατρού. Δυστυχώς σήμερα αν σαν γιατρός δώσεις ένα φάρμακο και έχει παρενέργειες ο ασθενής ή ακόμα και αν πεθάνει, δεν έχεις ευθύνη. Αν όμως δεν δώσεις και τον αφήσεις «ακάλυπτο» τότε θα βρεις τον μπελά σου. Ποιό παιδάκι πάει σήμερα στον γιατρό με κρυολόγημα και δεν παίρνει αντιβίωση ακόμα και αν ξέρουμε ότι 9 στα 10 κρυολογήματα είναι ιογενή και άρα η αντιβίωση δεν έχει κανένα νόημα. Σε αυτή την πολυφαρμακία φταίνε σαφώς και οι ασθενείς γιατί έχουν μάθει να ζητάνε πολλά φάρμακα για να νοιώθουν ασφάλεια.

 

Υπάρχουν περιπτώσεις βέβαια, ιδιαίτερα σε ηλικιωμένα άτομα με σοβαρές καρδιακές ή αναπνευστικές παθήσεις στις οποίες και δεν μπορούμε και δεν πρέπει να κόψουμε τα χημικά φάρμακα που παίρνουν. Θα ήταν ιατρικό λάθος. Δεν πρέπει να είμαστε φανατικοί και να ρίχνουμε όλα τα χημικά φάρμακα στην πυρά. Οι γενικεύσεις δεν είνα ποτέ σωστές. Πάντα εξατομικεύουμε. Αλλά θα πρέπει πάντα να λαμβάνουμε υπόψιν μας ότι έχουμε να κάνουμε με έναν άνθρωπο, με ένα ψυχοσωματικό σύνολο. Μπορεί η υγεία του να επιβαρύνεται συχνά σε μεγάλο βαθμό και από άλλους παράγοντες, όπως οι σχέσεις του με την οικογένεια του, με την εργασία του, με την ίδια την κοινωνία. Δεν μπορούμε συχνά να άρουμε τέτοιους παράγοντες έστω και αν βλέπουμε ξεκάθαρα την βλαβερή τους επίδραση. Δεν είναι δική μας δουλειά αυτή, είναι του ιδίου του ασθενούς, είναι του ιδίου του ατόμου.

 

Τα όρια της ιατρικής παρέμβασης και ο ρόλος του γιατρού

Ο γιατρός δεν πρέπει να έχει το «σύνδρομο του Μεσσία». Δεν είναι ο ρόλος του να σώσει τον κόσμο ή έστω να σώσει τον ασθενή από τον εαυτό του. Οφείλει να κάνει το καλύτερο δυνατόν για τη σωματική υγεία και την ψυχική ισορροπία του ασθενούς του, αλλά στο βαθμό που του το ζητάει ο ασθενής του και στο βαθμό που το επιτρέπουν οι συνθήκες. Ο ασθενής δικαιούται να κάνει καταχρήσεις στη σωματική του υγεία. Ο γιατρός μπορεί μόνο να συμβουλέψει. Ο ασθενής δικαιούται να κάνει λάθος επιλογές στην προσωπική του ζωή. Ο γιατρός μπορεί μόνο να συμβουλεύσει και εφόσον του ζητηθεί. Αλλά και πάλι σεβόμενος το τι μπορεί να ακούσει και να αντέξει ο ασθενής σαν επιλογές. Μπορεί να έχεις να δώσεις χρυσάφι στον άλλον αλλά άμα του το κοπανήσεις στο κεφάλι δεν θα του κάνεις καλό.

 

Δεν είμαστε πολιτικοί οι γιατροί για να μας ενδιαφέρει πρώτιστα η δημοτικότητα των λόγων μας προς στον ασθενή. Ούτε πρέπει να προσπαθούμε να αλλάξουμε τη ζωή ενός ασθενούς σώνει και καλά προς την κατεύθυνση που εμείς θεωρούμε καλύτερη ή ηθικότερη βάσει των προσωπικών μας πεποιηθήσεων. Ακόμα-ακόμα δεν είναι σωστό να πιέζουμε τον ασθενή με σκοπό να του επιβάλουμε τις προσωπικές μας ιατρικές απόψεις για το θέμα της υγείας του. Για μένα είναι απαράδεκτο αυτό που γίνεται ορισμένες φορές που ο γιατρός λέει στον ασθενή: «Αυτό που σου είπα θα κάνεις και άμα δεν το κάνεις μην μου ξανάρθεις» ή το «άμα ξανακάνεις αυτό που σου είπε άλλος γιατρός, μην ξανάρθεις σε μένα». Εγώ δεν απορώ μόνον για το πως τολμά και το λέει ο γιατρός. Απορώ και για το πως το δέχονται συχνά και οι ασθενείς.

 

Με ποιό δικαίωμα το λέει αυτό ένας γιατρός που σέβεται τον όρκο του στον Ιπποκράτη. Με ποιό δικαίωμα λέει ένας αλλοπαθητικός γιατρός «άμα πάρεις και τα ομοιοπαθητικά φάρμακα, δεν σε αναλαμβάνω!» ή με ποιό δικαίωμα λέει ένας ομοιοπαθητικός γιατρός «άμα πηγαίνεις και στον αλλοπαθητικό γιατρό δεν σε αναλαμβάνω!». Έχει κάθε δικαίωμα ο ασθενής να επιλέξει θεραπεία και θεραπευτή. Ή ακόμη να επιλέξει να κάνει ταυτόχρονα διάφορες θεραπείες. Εφόσον δεν αντιτίθεντε μεταξύ τους, με ποιό δικαίωμα εγώ θα του πω θα διαλέξεις μόνο τη δική μου;

 

Έχω δει το εξής παράδειγμα. Πάει ο καρκινοπαθής στο γιατρό και του λέει ο γιατρός «θα κάνεις χημειοθεραπεία». «Γιατρέ, εγώ δεν θέλω να κάνω χημειοθεραπεία και να μου πέσουν τα μαλλιά και να κάνω εμετούς». «Μα θα πεθάνεις σίγουρα και μια ώρα αρχύτερα». «Δεν πειράζει γιατρέ, όσο ζήσω. Μπορώ να έρχομαι όμως να με παρακολουθείς, χωρίς χημειοθεραπεία και όσο ζήσω», «Όχι, δεν μπορώ να σε αναλάβω, αφού αμφισβητείς την ιατρική μου γνώμη και δεν κάνεις αυτό που σου λέω!» Μα με ποιό δικαίωμα το λέει αυτό, ένας γιατρός. Τι είναι ο ασθενής; Αμπελοχώραφο του γιατρού, να το οργώνει όπως θέλει; Ο γιατρός προτείνει και ο ασθενής αποφασίζει. Αυτός έχει τον τελευταίο λόγο, γιατί πρόκειται για τη ζωή του.

 

Έχω μια θεία η οποία έχει καρκίνο παχέος εντέρου. Εγχείρηση, χημειοθεραπεία, υποτροπή, μεταστάσεις στο συκώτι και στα οστά. Δηλαδή μια περίπτωση πλέον και ανεγχείρητη και ανίατη, με βάσει τις στατιστικές. Όμως τα παιδιά της πιεζόμενα μεταξύ τους για το τι θα πει ο ένας και ο άλλος και το συγγενολόϊ και η κοινωνία, την τρέχουν στη Γερμανία για εγχειρήσεις, για εξετάσεις, για χημειοθεραπεία, για το ένα για το άλλο. Και η καϋμένη ταλαιπωρείται αφάνταστα. Και λέει «αφήστε με να πεθάνω ήσυχα και στο σπίτι, κοντά στον άντρα μου και στα παιδιά μου και στο σπίτι μου, μην με βασανίζεται άλλο» Και έχει δίκιο.

 

Αλλά η κοινωνία μας έχει μετατρέψει ακόμη και τον θάνατο σε αναγκαστικό νοσοκομειακό περιστατικό. Πρέπει να πεθάνεις στο νοσοκομείο διασωληνωμένος, με ουροκαθετήρες, ορούς και πάπιες. Δεν μπορείς, ακόμη και αν το θέλεις να πεθάνεις ήσυχα στο σπίτι σου. Κατά τον ίδιο τρόπο που η γέννηση έγινε νοσοκομειακό περιστατικό, έτσι και ο θάνατος έγινε νοσοκομειακό περιστατικό. Δεν μιλάω για την περίπτωση ενός νέου που έπαθε ένα ατύχημα ή μια σοβαρή αρρώστεια και κάνεις τα πάντα στην εντατική του νοσοκομείου για να τον σώσεις. Μιλώ για έναν ηλικιωμένο που σβήνει από γηρατειά, όχι από αρρώστεια. Ή για μια ανίατη και προϊούσα κατάσταση όπου δεν αφήνουμε τον ασθενή να φύγει ανθρώπινα.

 

Πολλοί ασθενείς μου λένε σήμερα: «Γιατρέ μακάρι όταν πεθάνω, να πεθάνω ήσυχα. Μια κι έξω. Μια καρδιακή προσβολή και πάρτον κάτω. Να μην βασανιστώ και να μην βασανίσω και τους δικούς μου. Αφού έτσι κι αλλοιώς έναν θάνατο όλοι τον χρωστάμε». Και έχουν δίκιο με όλα αυτά που βλέπουν στα νοσοκομεία. Δεν επιλέγουμε αν θα πεθάνουμε, ούτε και επιλέγουμε από τι θα πεθάνουμε. Μπορούμε όμως να επιλέξουμε πως θα ζήσουμε μέχρι την τελευταία στιγμή της ζωής μας πριν έρθει το αναπόφευκτο.

 

Επίλογος

Οι διαλέξεις μας δεν είχαν στόχο να μας δώσουν διάφορες γνώσεις περί υγείας και ασθένειας. Δεν είχαν στόχο να μας δώσουν ψάρια. Αν πραγματικά θέλεις να βοηθήσεις κάποιον, δεν του δίνεις ψάρια ώστε να εξαρτάται συνέχεια από σένα. Του μαθαίνεις να ψαρεύει. Ο στόχος μου ήταν να σας δώσω έναν τρόπο σκέψης όσον αφορά την υγεία και την ασθένεια, αλλά και όσον αφορά όλη μας την ζωή. Η υγεία μας άλλωστε είναι άμεσο αποτέλεσμα του τρόπου ζωής μας. Προσπάθησα να σας δώσω τον ολιστικό τρόπο σκέψης και τον ολιστικό τρόπο ζωής. Προσπάθησα να επικεντρωθώ στην πρόληψη και όχι τόσο στην θεραπεία. Προσπάθησα να σας δώσω έναν τρόπο σκέψης ώστε να μπορείτε να επιλέξετε σωστά και τον θεραπευτή και την θεραπεία.

 

Προσπάθησα επίσης να σας δείξω ποιά είναι τα όρια του ανθρώπου και όχι να σας δώσω ψεύτικες υποσχέσεις ότι η Ομοιοπαθητική ή οποιοδήποτε θεραπευτικό σύστημα θα νικήσει όλες τις ασθένειες κάποια στιγμή. Ούτε όλα τα σφάζουμε, ούτε όλα τα μαχαιρώνουμε. Είμαστε πεπερασμένα όντα. Με ημερομηνία λήξεως, όσον αφορά αυτή την επίγεια ζωή. Αλλά κατά τη γνώμη μου τίποτα δεν σταματάει εδώ και κατά τη γνώμη μου, αυτό είναι το μόνο που μπορεί να δώσει νόημα στη ζωή μας. Το να γίνουμε καλύτεροι για το μέλλον, επειδή υπάρχει μέλλον. Επειδή τίποτα δεν χάνεται στο μηδέν και τίποτα δεν δημιουργείται εκ του μηδενός. Και γι αυτό έχει φροντίσει, όπως και για όλα τα άλλα, αυτός από τον οποίο πηγάζει ακόμα και το πιο μικρό ψήγμα σοφίας. Αυτό το ψήγμα σοφίας που επιχειρήσαμε να κάνουμε κτήμα μας με αυτές τις διαλέξεις. Σας ευχαριστώ για την υπομονή σας.